Cuốn sách “Tư Duy Trắng Và Đen” (tựa gốc: Black and White Thinking: The Burden of a Binary Brain in a Complex World) của nhà tâm lý học Kevin Dutton là một tác phẩm khai thác sâu sắc nghịch lý lớn của con người hiện đại: chúng ta đang sống trong một thế giới phức tạp với vô vàn “sắc xám”, nhưng lại sở hữu một bộ não được lập trình để suy nghĩ theo kiểu “trắng và đen”. Từ thời tiền sử, khả năng phân loại nhanh chóng mọi thứ thành hai thái cực như bạn hay thù, chiến đấu hay bỏ chạy đã trở thành chìa khóa để tổ tiên sinh tồn. Tuy nhiên, khi sự tiến hóa sinh học diễn ra chậm hơn nhiều so với tốc độ phát triển của xã hội, việc áp dụng lối tư duy nhị phân nguyên thủy này vào thế giới hiện đại lại trở thành gốc rễ của nhiều sai lầm, định kiến và xung đột.
Tác giả của cuốn sách, Kevin Dutton (sinh năm 1967), là một nhà tâm lý học và nhà văn người Anh nổi tiếng với các nghiên cứu về chứng thái nhân cách (psychopathy). Với tư cách là nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Khoa Tâm lý học Thực nghiệm, Đại học Oxford và là thành viên nhóm nghiên cứu Trung tâm Oxford về Cảm xúc và Khoa học Thần kinh Tình cảm (OCEAN), ông luôn cân bằng thời gian giữa nghiên cứu tại phòng thí nghiệm và viết lách đại chúng. Trước đó, ông từng công tác tại Viện Faraday (Đại học Cambridge) và giảng dạy tại Đại học Essex – nơi ông nhận bằng Tiến sĩ vào năm 2000. Các nghiên cứu của Dutton tập trung sâu vào vai trò của những đặc điểm tính cách và kỹ năng điều tiết cảm xúc trong các môi trường áp lực cao như chính trị, ngân hàng, phẫu thuật và quân đội. Ông từng chia sẻ rằng sự quan tâm đặc biệt của mình dành cho tâm lý học hành vi một phần xuất phát từ nỗ lực thấu hiểu người cha quá cố – một người bán hàng ở chợ tàn nhẫn, không biết sợ hãi nhưng lại cực kỳ lôi cuốn.
Thông qua tác phẩm, Dutton giải thích cặn kẽ nguồn gốc tiến hóa của tư duy nhị nguyên. Việc “dán nhãn” và gom nhóm thông tin vốn là cách bộ não tiết kiệm năng lượng; khi đối mặt với hiểm nguy ở thời cổ đại, sự do dự đi tìm “vùng xám” có thể phải trả giá bằng cả mạng sống. Thế nhưng, trong thời đại ngày nay, ranh giới giữa đúng và sai, tốt và xấu hiếm khi rạch ròi. Khi con người cố gắng ép những vấn đề phức tạp trên các phương diện chính trị, kinh tế hay các mối quan hệ xã hội vào lăng kính phân cực, chúng ta rất dễ rơi vào sự chia rẽ. Tệ hơn nữa, các thuật toán mạng xã hội, các nhà tiếp thị hay các chính trị gia dân túy thường xuyên lợi dụng điểm yếu này. Họ tạo ra những thông điệp kích thích mạnh mẽ để thao túng tâm lý, đánh thức bản năng nguyên thủy khiến đám đông dễ dàng phẫn nộ, lo âu hoặc hành động, mua sắm bốc đồng.
Để giúp người đọc thoát khỏi cạm bẫy đó, phần quan trọng nhất của cuốn sách cung cấp những công cụ tâm lý học thiết thực nhằm phá vỡ khuôn mẫu và tìm kiếm “vùng xám”. Tác giả hướng dẫn chúng ta cách nhận thức lại quá trình tư duy, kiểm soát các phản ứng cảm tính, rèn luyện cái nhìn đa chiều, sắc thái hóa vấn đề và học cách thoải mái với những điều chưa chắc chắn. Có thể nói, tác phẩm này giống như một tấm bản đồ giúp mỗi người nâng cấp “phần mềm” của bộ não sao cho tương thích với “phần cứng” của thế giới hiện đại. Đây là một cuốn sách nền tảng tuyệt vời cho những ai đam mê tâm lý học hành vi, những người đã quá mệt mỏi với các cuộc tranh cãi độc hại để giữ được một cái đầu lạnh, và bất kỳ ai muốn mài giũa tư duy phản biện nhằm đưa ra những quyết định sáng suốt, bao quát và sáng tạo hơn trong cuộc sống.
