Vào tháng 4 năm 1300, Dante Alighieri bước vào một khu rừng tăm tối và bắt đầu cất bước. Không phải ngẫu nhiên mà ông lại chọn thời điểm đó trong năm. Tuần Thánh – tuần lễ mà những tín hữu Cơ Đốc giáo dành ra để tưởng nhớ sự chết và sự phục sinh của Chúa – chính là lúc thi hào người Ý bắt đầu chuyến du hành vào thế giới bên kia trong bản trường ca sử thi “Thần khúc” (The Divine Comedy) của mình.
Dante đã chọn cách đặt nền móng cho cuộc hành trình vũ trụ của mình vào những tọa độ thiêng liêng nhất trong lịch Cơ Đốc giáo. Bởi lẽ, để thấu hiểu được địa ngục, luyện ngục và thiên đàng, trước tiên bạn phải đứng bên trong chính mầu nhiệm về sự giáng thế và phục sinh của Đấng Christ.
Địa ngục đến đầu tiên. Đó không hẳn là nơi trừng phạt, mà đúng hơn là chốn của sự vĩnh hằng bất biến. Những kẻ bị đày đọa không hề bị tra tấn để buộc phải thay đổi tâm trí; họ đã tự định đoạt tâm trí của chính mình từ trước rồi. Địa ngục của Dante đầy rẫy những kẻ tự nhìn vào bản chất mà mình đang trở thành và, về cơ bản, thản nhiên chấp nhận nó. Sự kiêu ngạo hóa thành đá tảng, dục vọng quay cuồng không dứt trong cuồng phong, và lòng tham thì đóng băng trong giá lạnh.
Sự hài hước – và quả thực có một thứ hài hước đen tối ở đây – là họ nhận được chính xác những gì họ muốn. Còn bi kịch nằm ở chỗ, họ phải nhận lấy nó mãi mãi. Mỗi vòng tròn địa ngục mà Dante bước xuống đều phơi bày cùng một sự thật trần trụi: Tội lỗi không chỉ là một quy tắc bị phá vỡ. Ở nhiều khía cạnh, nó là sự đứt gãy trong mối quan hệ với thực tại.
Kẻ phàm ăn chỉ sống vì ham muốn thể xác thì nằm vật vã trong rác rưởi, vĩnh viễn thèm khát. Kẻ xu nịnh và dối trá thì dành trọn sự vĩnh hằng bị vùi lấp trong phân. Dante có thể là một con người đa diện, nhưng vòng vo tế nhị không phải là phong cách của ông. Địa ngục không hề tự bịa ra những hình phạt mới. Nó chỉ đơn giản là để con người tự trở thành chính họ, một cách vĩnh viễn và trọn vẹn, chính cái thứ mà họ đã tự lựa chọn.
Luyện ngục là điểm xoay chuyển. Những linh hồn ở đó cũng đang chịu đựng đau đớn, nhưng theo một cách khác – một cách tự nguyện, và thậm chí là đầy hy vọng. Họ đang chuyển động. Họ đang dần trở nên tốt đẹp hơn. Sự khác biệt giữa địa ngục và luyện ngục không nằm ở mức độ của nỗi đau, mà là ở hướng đi của ý chí. Một nhóm cố chấp chôn chân tại chỗ. Nhóm kia lại đang không ngừng leo lên. Ngọn núi luyện ngục vươn mình về phía mặt trời, và những linh hồn trên đó cũng vươn lên cùng nó, chậm rãi và đau đớn gột rửa những thứ từng níu giữ họ lại. Đọc những dòng này không hề mang lại cảm giác dễ chịu. Và vốn dĩ nó cũng không được sinh ra để làm điều đó.
Thiên đàng, khi Dante cuối cùng cũng đặt chân đến, không hẳn là một phần thưởng, mà giống như một sự phục hồi. Trật tự được thiết lập lại. Tình yêu gắn kết trọn vẹn. Mọi thứ vỡ nát hay oằn vẹo đều tìm lại được hình dáng đúng chuẩn của nó. Nơi đây mang lại cảm giác của một cuộc trở về nhà hơn là một bữa tiệc tùng – một sự nhẹ nhõm đặc biệt khi tìm thấy một thứ gì đó ở đúng nơi nó thuộc về, làm chính xác những gì nó được sinh ra để làm. Dante đã phải vật lộn để miêu tả cảnh giới này, và bản thân sự vật lộn ấy cũng chính là một phần của thông điệp. Có những thứ vượt quá các công cụ mà chúng ta thường dùng để đong đếm.
Bằng cách neo giữ tất cả những điều này vào Tuần Thánh, Dante đã làm cho thời gian và vũ trụ đồng điệu với nhau. Tuần lễ mà các tín hữu tin rằng sự hỗn loạn sâu sắc nhất của thế giới đã được hóa giải, cũng trở thành tuần lễ Dante bước qua sự hỗn loạn để tìm kiếm những gì nằm ở phía bên kia. Bản thân thời gian lúc này trở thành thần học. Bản trường ca không đơn thuần chỉ miêu tả một chuyến du hành qua thế giới bên kia. Đúng hơn, nó tái hiện một khởi đầu, một cách có chủ ý, ngay giữa một cuộc đời đang chệch hướng, trong đúng tuần lễ mà đức tin kiên quyết khẳng định rằng những điều sai trái vẫn có thể được sửa chữa.
Điều khiến tác phẩm này luôn mang lại cảm giác khó chịu đến ám ảnh chính là tính cụ thể của nó. Dante không lấp đầy địa ngục bằng những tội nhân mơ hồ hay những kẻ làm ác bóng gió. Ông đặt những con người bằng xương bằng thịt vào đó – các vị giáo hoàng, các chính trị gia, những người hàng xóm và cả những kẻ thù đối địch. Ông thậm chí đưa cả những người mình không mấy ưa thích lên thiên đàng. Ông thành thật một cách tàn nhẫn về những gì mình thấy và nhất quán một cách triệt để về ý nghĩa của chúng. Đúng và sai, trong vũ trụ của Dante, không phải là vấn đề của sở thích văn hóa hay hoàn cảnh lịch sử. Chúng được khắc ghi vào chính bản chất của thực tại.
Bạn có thể thuận theo hoặc chống lại nó, nhưng bạn không thể giả vờ rằng nó không hề tồn tại. Bản trường ca bắt đầu bằng một cuộc khủng hoảng tuổi trung niên và kết thúc trong sự siêu việt, với một cuộc hành trình xuyên qua mọi sắc thái có thể tưởng tượng được về sự sa ngã cũng như những nỗ lực vươn lên của con người.
Nó dài.
Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn. Nó giả định rằng bạn tin, hoặc ít nhất là sẵn sàng cân nhắc đến khả năng rằng, những lựa chọn của bạn sẽ để lại hậu quả dài lâu hơn chính cuộc đời bạn.
Bảy trăm năm trôi qua, cấu trúc ấy vẫn đứng vững – không phải vì Dante là một kiến trúc sư thi ca lỗi lạc, dù thực sự ông là như vậy. Mà bởi vì ông xem chân lý đạo đức là một thứ bất di bất dịch. Không phải là một sở thích, không phải là một tâm trạng, không phải là thứ bạn có thể đánh đổi khi một phiên bản khác tiện lợi hơn xuất hiện. Địa ngục là nơi con người ta rốt cuộc phải đến khi họ không còn tin rằng mình cần phải thay đổi nữa.
Lễ Phục Sinh là lời tuyên bố rằng sự thay đổi vẫn luôn là điều có thể. Dante đã vẽ nên một tấm bản đồ kết nối giữa hai điều này và đặt nó vào đúng tuần lễ mà lời tuyên bố ấy được vang lên mạnh mẽ nhất. Nhiều người đọc phần đầu trong tác phẩm của ông, “Hỏa ngục” (Inferno), như một áng thơ được trang hoàng bằng thần học. Nhưng mạch ngầm thực sự lại chảy theo hướng ngược lại – một sự thật không thể phủ nhận.
