Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau chiêm ngắm một trong những nền tảng tri thức vĩ đại nhất mà Thánh Thomas Aquinas đã dày công kiến tạo. Trọng tâm của bài giảng về Mục 3, Vấn đề 1 này là sự hợp nhất của học thuyết thiêng liêng, được bóc tách tỉ mỉ trong phân cảnh mở đầu của bộ Tổng luận Thần học. Chúng ta không chỉ đang đọc một văn bản cổ, mà đang bước vào một thánh điện của tư duy, nơi trật tự vũ trụ được phơi bày qua lăng kính siêu hình học.
Câu hỏi trọng tâm đặt ra tưởng chừng đơn giản nhưng lại bao hàm một thách thức nhận thức luận khổng lồ, đó là liệu học thuyết thánh thiêng, hay thần học, có thực sự là một môn khoa học duy nhất hay không. Thoạt nhìn, sự đa dạng của các chủ đề trong thần học dễ làm tâm trí ta hoang mang tột độ. Nó bàn về Thiên Chúa vô thủy vô chung, nhưng đồng thời lại nói về con người hữu hạn, về các thiên thần, về vũ trụ vật chất và cả những quy tắc luân lý. Một môn học sao có thể ôm trọn sự đa dạng đến mức đối nghịch như vậy mà không bị vỡ vụn thành nhiều mảnh ghép rời rạc?
Để giải quyết sự giằng xé này, Thánh Tiến sĩ đã viện đến một nguyên lý sắc bén của triết lý Aristote, phân biệt rạch ròi giữa đối tượng chất thể (obiectum materiale) và đối tượng mô thể (obiectum formale). Trong quang phổ của siêu hình học, chất thể là chất liệu thô mang tính tiềm năng đa dạng, còn mô thể là nguyên lý chủ động định hình nên bản tính cốt lõi của sự vật. Trí năng của chúng ta không bao giờ nắm bắt sự vật một cách hỗn mang, mà luôn tiếp cận chúng thông qua một lăng kính hay một nguyên lý mô thể nhất định. Do đó, tính duy nhất của một môn khoa học không bị phá vỡ bởi vô số chất liệu mà nó nghiên cứu, miễn là cái nhìn mô thể chiếu rọi lên chúng vẫn là một.
Hãy hình dung về nguyên lý truyền sáng trong không gian vật lý cổ điển để thấu hiểu sự trừu tượng này. Cùng một ánh sáng mặt trời chiếu rọi lên bề mặt của một viên ngọc thạch, một khúc gỗ sần sùi, hay một dòng nước trong vắt. Mắt người vươn ra nắm bắt tất cả những vật thể vô cùng dị biệt ấy, không phải vì chúng chia sẻ cùng một cấu trúc vật lý cấu thành. Mắt nhìn thấy chúng bởi lẽ tất cả đều tắm mình trong thuộc tính của ánh sáng và màu sắc, và chính ánh sáng này là nguyên lý mô thể thống nhất toàn bộ năng lực thị giác của chúng ta.
Tương tự như vậy đối với khoa học thần thiêng, môn học này xem xét vô vàn thực tại khác nhau trong vũ trụ. Từ Đấng Tạo Hóa, các thiên thần chói lọi, vạn vật hữu hình, cho đến thân phận trần gian của con người. Tuy nhiên, tất cả những thực tại vật chất và siêu hình này đều được quy tụ dưới một ánh sáng nhận thức luận duy nhất mang tính quyết định. Ánh sáng đó chính là sự Mặc khải thiêng liêng (revelatio divina), là nhãn quan chân lý của chính Thiên Chúa chiếu giãi xuống vạn vật.
Chính vì mọi đối tượng, dù cao cả hay thấp hèn, đều được nghiên cứu dưới tư cách là những điều được Thiên Chúa mặc khải, học thuyết thánh thiêng giữ vững được tính duy nhất toàn vẹn của nó. Tuy nhiên, tư duy Kinh viện không bao giờ né tránh các vấn nạn, và Thánh Thomas đã tự mình dựng lên những phản biện sắc sảo nhất để thử lửa chân lý. Vấn nạn đầu tiên lập luận rằng Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa, còn vạn vật là thụ tạo, và giữa hai bờ vĩ tuyến này là một hố sâu bản thể vô tận không thể nối kết.
Bọn họ cho rằng, vì Tạo hóa và thụ tạo không thuộc về cùng một phạm trù, chúng không thể là đối tượng đồng đẳng của cùng một môn khoa học duy nhất. Một bên là Hữu thể tất yếu (Ens necessarium) tự hữu, bên kia là những hữu thể ngẫu nhiên lệ thuộc, sao có thể chung một dòng suy tưởng? Lỗ hổng trong ngụy biện này nằm ở việc đánh đồng vị thế bản thể của các đối tượng được đưa vào nghiên cứu. Thánh Thomas điềm tĩnh chỉ ra rằng, thần học không bao giờ đặt Thiên Chúa và quần thể thụ tạo lên cùng một bàn cân ngang hàng.
Hãy nghĩ về nguyên lý của vạn vật hấp dẫn, nơi mọi vật thể bay lơ lửng trong không gian đều bị hút về một lõi trung tâm duy nhất mang lực từ trường tuyệt đối. Thần học coi Thiên Chúa là đối tượng nguyên thủy và tuyệt đối, như lõi trung tâm của vạn vật. Trong khi đó, mọi thụ tạo khác chỉ được môn học này xem xét trong giới hạn chúng hướng về trọng tâm là Thiên Chúa, với tư cách Ngài là nguồn cội phát sinh và là cùng đích hội tụ của chúng.
Vấn nạn thứ hai lại nhắm thẳng vào sự phân mảnh muôn thuở của các ngành khoa học tự nhiên và triết học nhân loại. Người ta chất vấn rằng các thiên thần thuộc về khoa siêu hình học, cơ thể vật lý thuộc về triết học tự nhiên, và hành vi con người lại bị chi phối bởi đạo đức học. Vì triết học trần gian phải chia nhỏ các thực tại này thành nhiều môn học khác nhau để khảo sát, học thuyết thiêng liêng dường như cũng phải chịu chung số phận phân mảnh yếu ớt đó. Lập luận này thực chất đang cố tình dùng giới hạn của lý trí tự nhiên để trói buộc trí tuệ thiên định.
Giải pháp của Thánh Thomas cho vấn nạn này rực rỡ như một lưỡi gươm sắc bén cắt đứt mọi vướng bận trần tục. Trí tuệ con người phải phân mảnh các môn khoa học vì năng lực nhận thức của ta giới hạn, chỉ có thể tiếp cận vạn vật qua những lăng kính bộ phận và chia cắt. Nhưng học thuyết thánh thiêng không vận hành theo năng lực hữu hạn ấy, nó vận hành bằng việc thông phần vào trí tuệ vô tiền khoáng hậu của Thiên Chúa. Đấng Tối Cao thấu hiểu chính bản thể Ngài và toàn bộ vạn vật quy tụ trong Ngài chỉ bằng một cái nhìn duy nhất, một hành động nhận thức trọn vẹn và không chia cắt.
Chính từ nền tảng nhận thức luận và siêu hình học vô cùng vững chắc này, chúng ta mở ra một hệ quả tối quan trọng cho các lĩnh vực nghiên cứu thần học chuyên biệt sâu thẳm. Cụ thể, nguyên lý về tính duy nhất của khoa học thiêng liêng cung cấp chiếc chìa khóa tối thượng để chúng ta tiến vào nghiên cứu vùng tối của vũ trụ, đó là Quỷ học (Demonology). Nếu không có nguyên lý thống nhất này, trí năng con người rất dễ rơi vào hố sâu của tà thuyết nhị nguyên luận, coi sự dữ hay ma quỷ như một vương quốc độc lập vô song.
Nhờ nhãn quan Kinh viện của Thánh Thomas, chúng ta thấu suốt rằng quỷ học không phải là một môn khoa học hắc ám tách rời khỏi quỹ đạo của thần học. Các ác thần, dẫu mang trong mình sự tà vạy tột độ do ý chí tự do sa ngã, về mặt bản thể luận, chúng vẫn là những vinh quang tinh thần thuần túy được Thiên Chúa thụ tạo. Thần học nghiên cứu về ma quỷ không phải để chiêm ngưỡng bản tính tối tăm của chúng, mà là bóc tách chúng dưới ánh sáng của sự Mặc khải, nhằm thấu hiểu bức tranh trọn vẹn của sự quan phòng.
Trong cấu trúc hiện hữu của ma quỷ, bản chất (essentia) tinh thần của chúng vốn dĩ tốt đẹp tuyệt đối vì phát xuất từ bàn tay Tạo Hóa. Thế nhưng, hiện thế (actus) của ý chí tự do nơi chúng đã bị bẻ cong hoàn toàn, dẫn đến sự thiếu hụt vĩnh viễn về ân sủng và sự phản nghịch trật tự. Bằng cách đặt quỷ học vào làm một phần hữu cơ của môn khoa học thánh thiêng duy nhất, ta chứng minh được ma quỷ không bao giờ vượt ra khỏi sự kiểm soát siêu hình tuyệt đối của Thiên Chúa. Sự hiện hữu của chúng, dù gào thét nổi loạn, vẫn âm thầm tuân phục và làm tôn lên bức tranh toàn cảnh về công lý vinh quang của trật tự vũ trụ.
