Câu hỏi trọng tâm mà Thánh Thomas đặt ra ở đây là: Liệu các thiên thần có sở hữu một thân xác được kết hợp cách tự nhiên với bản tính của các ngài hay không? Thoạt nhìn, đây có vẻ là một truy vấn thuần túy viễn vông, nhưng thực chất nó là viên gạch nền tảng để định vị chỗ đứng của các thụ tạo tâm linh trong trật tự vũ trụ.
Vào thời Trung Cổ, Thánh Thomas phải đối mặt với nhiều luồng tư tưởng phức tạp, điển hình như quan điểm của Origen cho rằng chỉ duy nhất Thiên Chúa mới hoàn toàn vô hình vô tướng. Lập luận đó kéo theo hệ quả là mọi thụ tạo khác – kể cả thiên thần – đều phải có một dạng thân xác nào đó, dù là loại vật chất tinh vi hay thanh khiết nhất.
Nếu chúng ta thừa nhận thiên thần có thân xác cấu thành nên bản tính, chúng ta sẽ phá vỡ toàn bộ thang bậc hiện hữu mà triết học Aristote đã vạch ra. Do đó, việc giải quyết triệt để vấn đề này giúp củng cố bản tính tinh tuyền của thế giới siêu nhiên, tách biệt hoàn toàn thiên thần khỏi những giới hạn đo lường được của không gian và thời gian.
Để đi vào phần cốt tủy trong câu trả lời của Thánh Thomas, chúng ta cần bám chặt vào nguyên lý nền tảng của triết học tự nhiên: Mọi sự kết hợp giữa chất thể (materia) và mô thể (forma) đều có tính mục đích, không bao giờ là sự dư thừa vô lý. Nếu một tinh thần được kết hợp với một thể xác một cách tự nhiên, thể xác đó bắt buộc phải đóng vai trò công cụ để phục vụ cho hoạt động đặc thù của tinh thần ấy.
Ở trường hợp con người, linh hồn chúng ta là một dạng trí năng (intellectus) nhưng lại khởi đầu ở trạng thái trống rỗng, mang tính tiềm năng (potentia). Chúng ta không bẩm sinh thấu triệt mọi chân lý, mà buộc phải thu thập dữ liệu từ thế giới bên ngoài thông qua ngũ quan. Do đó, linh hồn con người khao khát và cần một thân xác để trừu tượng hóa các hình ảnh vật lý thành những khái niệm phi vật lý.
Tuy nhiên, bản tính của thiên thần lại ở một bình diện hoàn toàn khác. Các ngài là những hữu thể tinh thần trọn vẹn, hoạt động nhận thức của các ngài không cần mượn đến bước trung gian của cơ quan cảm giác. Thiên thần trực tiếp chiêm ngắm và nắm bắt chân lý trong chính bản chất nội tại của chúng, nghĩa là trí năng của các ngài luôn ở trạng thái hiện thể (actus) đối với các sự vật được nhận thức.
Hãy hình dung sự khác biệt này qua một ví dụ loại suy cổ điển: sự đối lập giữa một người thợ mỏ và ánh sáng mặt trời. Trí năng con người giống như người thợ mỏ trong hang tối; anh ta cần những công cụ vật lý (tượng trưng cho đôi mắt, đôi tai) để từ từ đục đẽo và gom nhặt từng viên đá chân lý thô ráp. Ngược lại, trí năng thiên thần giống như ánh sáng mặt trời; nó chiếu soi và bao trùm lấy toàn bộ thực tại cùng một lúc mà không cần bất kỳ công cụ vật lý nào làm vật trung gian.
Vì thiên thần không cần đến “công cụ” vật lý cho hoạt động tối hậu của mình là “hiểu biết”, việc Tự nhiên gắn cho ngài một thân xác sẽ là một sự vi phạm nguyên tắc khôn ngoan của Đấng Tạo Hóa. Tự nhiên không bao giờ sinh ra những cấu trúc vô ích. Từ bước lùi logic này, Thánh Thomas kết luận đanh thép: Thiên thần là những tinh thần thuần túy, hoàn toàn không có thân xác kết hợp tự nhiên.
Nhưng, Quỷ ma thì lại cần xác thân, nhưng không có được, vì: Quỷ ma đã sa ngã, xa rời hoàn toàn vinh quang của Thiên Chúa, bọn chúng chỉ có thể tồn tại “phía sau” vật chất, là “bóng tối”, bọn chúng rất cần xác thân để tự do, nhưng bản chất của bọn chúng phụ thuộc Thiên Chúa, nên bọn chúng muốn có mà không thể có.
Nhưng khi những loài mất đi ân sủng của Thiên Chúa, bọn chúng lại càng không có thân xác hoàn chỉnh để thực thi ý muốn của Thiên Chúa, do đó bọn chúng phải “chiếm đoạt” thân xác của con người, hoặc của loài vật khác để nỗi sợ hãi xâm chiếm các loài hữu thể, khiến chúng khiếp sợ bọn chúng nhiều hơn cả Thiên Chúa. Điều này sẽ giúp bọn sa ngã thỏa mãn sự Kiêu ngạo của chúng.
Khi đối diện với các vấn nạn từ những học giả đi trước, Thánh Thomas đã dùng chính lưỡi gươm phân tích của mình để tháo gỡ sự nhầm lẫn về mặt khái niệm. Một số người trích dẫn Kinh Thánh miêu tả thiên thần như những ngọn lửa hay làn gió, ngụ ý các ngài có một thân xác vi tế từ các nguyên tố tự nhiên này. Thánh nhân thẳng thắn phản bác rằng đó chỉ là ngôn ngữ ẩn dụ (metaphorical), mượn những vật chất rực rỡ và thanh thoát nhất để diễn tả năng lực thiêng liêng dồi dào, chứ không phải để định nghĩa bản thể của các ngài.
Đối với quan điểm e ngại rằng “nếu thiên thần vô hình, các ngài sẽ ngang hàng với Thiên Chúa”, Aquinas làm rõ một sự phân biệt siêu hình học vô cùng tinh tế. Thiên Chúa vô hình vì Ngài là Hiện thể Thuần túy (Actus Purus), nơi Hữu thể (Esse) và Bản chất (Essentia) hòa quyện làm một và không có bất kỳ giới hạn nào. Thiên thần tuy vô hình và phi vật chất (không có materia), nhưng bản tính của các ngài vẫn là thụ tạo, tức là vẫn bị giới hạn bởi chính bản chất thiên thần của mình, đánh dấu sự khác biệt vĩnh viễn giữa Đấng Tạo Hóa và loài thọ tạo.
Ý nghĩa thần học của bài phân tích này là một kiệt tác kiến trúc tư duy. Nó thiết lập một “Bức tranh Hữu thể” (Scala Naturae) hoàn mỹ không thể đứt gãy: trải dài từ thế giới vật chất thuần túy, lên đến con người (nơi giao thoa vĩ đại giữa thần trí và xác thịt), tiếp nối bằng các thiên thần (tinh thần thuần túy nhưng hữu hạn), và vươn tới đỉnh cao tuyệt đối là Thiên Chúa. Lập luận này nhắc nhở chúng ta một cách sâu sắc rằng, vương quốc của thực tại thực chất mênh mông và rực rỡ hơn rất nhiều so với những gì đôi mắt trần gian bị giới hạn bởi không gian và thời gian có thể nhìn thấy.
