Câu hỏi mà Thánh Thomas đặt ra để bàn luận tại Mục 2, Vấn đề 50 là: “Liệu thiên thần có được cấu tạo từ chất thể và mô thể hay không?” Đây hoàn toàn không phải là một cuộc tranh luận hàn lâm viển vông về từ ngữ.
Vấn đề này chạm đến cốt lõi của siêu hình học thụ tạo. Nếu thiên thần có chứa vật chất (dù là dạng vật chất tinh vi nhất), các ngài sẽ bị giới hạn bởi không gian, thời gian và sự hoại diệt như mọi vạn vật hữu hình khác.
Ngược lại, nếu xác quyết rằng các ngài hoàn toàn phi vật chất, chúng ta phải đối mặt với một rủi ro thần học lớn hơn. Đó là việc phải giải thích làm thế nào thiên thần lại khác biệt với Thiên Chúa, Đấng vốn được định nghĩa là sự đơn thuần và tinh tuyền tuyệt đối.
Để trả lời, Thánh Thomas mượn lại nền tảng nhận thức luận của Aristotle nhưng nâng nó lên một tầm cao mới. Ngài khẳng định một cách dứt khoát: Thiên thần là những mô thể thuần túy (forma separata) và hoàn toàn không có bất kỳ sự pha trộn nào của vật chất.
Chúng ta cần hiểu rõ hai khái niệm xương sống này. Materia (Chất thể) là nguyên lý của sự giới hạn, là “nguyên liệu” vô định, tạo ra sự cá biệt hóa của sự vật trong không gian. Trong khi đó, Forma (Mô thể) là nguyên lý mang lại hình dáng, bản tính và sự hoàn thiện cho hữu thể đó.
Aquinas lập luận dựa trên hành động nhận thức. Đặc tính cơ bản của một trí năng là khả năng nắm bắt các chân lý phổ quát và trừu tượng. Nếu một bản tính bị trói buộc vào chất thể, khả năng nhận thức của nó sẽ bị kéo ghì xuống và giới hạn trong những vật thể cá biệt, giống như con mắt nhục thể chỉ nhìn thấy một cái cây cụ thể chứ không thấu hiểu được “bản tính của loài cây”.
Do đó, để có được một trí năng hoàn hảo và thấu thị, bản tính của thiên thần phải vắng bóng hoàn toàn chất thể. Các ngài là những trí tuệ tồn tại độc lập mà không cần đến thân xác.
Hãy hình dung điều này qua ví dụ loại suy về chiếc ấn và sáp nến. Khi người thợ đóng ấn xuống sáp, hình ảnh con ấn (mô thể) bị giới hạn và đóng khung vào một khối sáp vật lý cụ thể (chất thể) nằm trên bàn.
Tuy nhiên, “ý niệm về con ấn” đang tồn tại trong tâm trí người nghệ nhân thì không bị giới hạn bởi bất kỳ khối sáp hay không gian vật lý nào. Bản tính thiên thần giống như ý niệm tinh tuyền đó, một mô thể hoàn toàn tách biệt khỏi vật chất, hoàn toàn tự do và mang tính trí năng tuyệt đối.
Khó khăn lớn nhất (Objections) mà Thánh Thomas phải đối mặt là lập luận của các triết gia đi trước, tiêu biểu là Avicebron. Họ bám vào luận điểm: Nếu thiên thần không có chất thể, các ngài sẽ đơn thuần tuyệt đối như Thiên Chúa.
Hơn nữa, vì thiên thần vẫn là thọ tạo, vẫn có khả năng thay đổi và tiếp nhận ân sủng, các ngài phải có một dạng “tiềm năng” (potentiality) nào đó. Theo lối mòn tư duy cũ, cứ có tính tiềm năng thì hữu thể đó phải chứa đựng thứ gọi là “chất thể thiêng liêng”.
Tại đây, Aquinas đã thực hiện một bước ngoặt rực rỡ trong Triết học Kinh viện. Ngài bẻ gãy vấn nạn bằng cách phân biệt rõ ràng giữa cấu trúc Mô thể/Chất thể và cấu trúc Hiện thể (Actus) / Tiềm thể (Potentia). Ngài khẳng định: Không phải cứ có tính tiềm năng là phải có vật chất.
Ở thiên thần, dù không hề có chất thể, vẫn tồn tại một sự kết hợp giới hạn giữa Bản tính (Essentia) và Sự hiện hữu (Esse). Bản tính của thiên thần là tiềm năng để nhận lấy sự hiện hữu từ Thiên Chúa. Cũng từ đây chúng ta có thể hiểu rằng Quỷ ma sau khi sa ngã, mất đi ân sủng từ Thiên Chúa, thì không thể xuất hiện trong hình hài mà Thiên Chúa muốn, bọn chúng chỉ còn sự vô hình bản năng của chúng. Do vậy, chúng ta không thể nhìn thấy Quỷ ma rõ ràng như Đức Maria nhìn thấy Thiên sứ Gabriel đến báo tin. Quỷ ma chúng ta tưởng tượng ra như quái thú, thì là do chúng ta tưởng tượng ra.
Chỉ duy nhất Thiên Chúa là Hiện thể Thuần túy (Actus Purus), nơi Bản tính của Ngài chính là Sự hiện hữu của Ngài. Còn thiên thần, dù có bản tính tinh thần cao trọng, “sự hiện hữu” của các ngài vẫn là một món quà được ban cho, chứ không tự nảy sinh từ bản tính của các ngài.
Bạn có thể liên tưởng đến ví dụ về bầu không khí và ánh sáng mặt trời. Không khí (đại diện cho bản tính thiên thần) tự nó trong suốt và không có kết cấu vật lý đặc kịt, nhưng nó không tự phát sáng. Nó mang tính tiềm năng và phải nhận lấy ánh sáng (sự hiện hữu) từ mặt trời (Thiên Chúa).
Qua việc bóc tách này, Thánh Thomas Aquinas đã bảo vệ được cấu trúc siêu hình học tuyệt đẹp của vũ trụ. Ngài chứng minh thiên thần là những trí năng phi vật chất vô cùng siêu việt, nhưng vĩnh viễn mang dấu ấn của thụ tạo bất toàn khi đứng trước ngai tòa Đấng Tạo Hóa vô biên.
