Ra đời vào năm 1818, kiệt tác Frankenstein của nữ văn sĩ Mary Shelley từ lâu đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một câu chuyện kinh dị Gothic thông thường để trở thành một văn bản nền tảng về thần học đảo ngược và sự tha hóa hiện sinh của con người. Khi lật giở từng trang sách, độc giả không chỉ đối diện với một con quái vật đáng sợ bằng xương bằng thịt, mà còn bị cuốn vào một cuộc rượt đuổi nghẹt thở của tâm lý và đạo đức. Bài viết này sẽ không nhìn nhận “tính quỷ dị” trong tác phẩm như một thực thể siêu nhiên đến từ thế giới bên kia. Thay vào đó, chúng ta sẽ khám phá nó như một sự phản chiếu nội tại, đầy đau đớn và tàn khốc, giữa Kẻ Sáng Tạo – Victor Frankenstein – và Tạo Vật của anh ta. Thông qua lăng kính của huyền thoại Prometheus và thiên sử thi Paradise Lost (Thiên đường đã mất) của John Milton, chúng ta sẽ thấy rằng tính quỷ dị trong Frankenstein thực chất là sự đan xen nghiệt ngã giữa tham vọng tiếm quyền Thiên Chúa và bi kịch của sự chối bỏ ân sủng. Chính vòng lặp này đã biến cả chủ thể sáng tạo lẫn đối tượng được ban cho sự sống thành những con quỷ đày đọa lẫn nhau trong một địa ngục do chính họ tự tay nhào nặn.
Sự thế tục hóa của ác quỷ trong kỷ nguyên Gothic
Để thấu hiểu trọn vẹn bản chất của cái ác trong Frankenstein, chúng ta cần quay ngược thời gian để nhìn lại cách khái niệm “Quỷ” (Demon) được định nghĩa. Trong truyền thống thần học Cơ đốc giáo thời Trung cổ, ma quỷ thường được gán cho những thiên thần sa ngã, những thực thể tâm linh mang sức mạnh hắc ám luôn tìm cách đối nghịch với ánh sáng của Thiên Chúa. Thế nhưng, khi bước sang kỷ nguyên của Chủ nghĩa Lãng mạn và văn học Gothic, Mary Shelley đã thực hiện một bước đi táo bạo: bà thế tục hóa khái niệm ma quỷ, kéo nó từ cõi vĩnh hằng xa xôi về thực tại trần trụi của con người.
Trong vũ trụ của Frankenstein, tính “quỷ dị” không bùng lên từ ngọn lửa của hỏa ngục theo nghĩa đen. Nó bắt nguồn từ sự vi phạm trắng trợn trật tự của tự nhiên và những lằn ranh đạo đức thiêng liêng nhất. Ác quỷ ở đây đã biến thành một kiến trúc phức tạp của tâm lý và xã hội. Bằng cách sử dụng sự ghê rợn về mặt thể xác (body horror), Shelley đã tài tình dẫn dắt người đọc đi từ cảm giác rùng mình bề ngoài đến một nỗi kinh hoàng sâu thẳm, dai dẳng hơn: sự quái đản và thối rữa của linh hồn. Câu hỏi lớn lao nhất mà tác phẩm gieo vào lòng chúng ta không phải là việc con quỷ trông gớm ghiếc ra sao, mà là điều kiện tàn khốc nào đã thai nghén và bồi đắp nên một con quỷ.
Victor Frankenstein: Quỷ tính của tri thức và tội lỗi kiêu ngạo
Một sự nhầm lẫn vô cùng phổ biến trong văn hóa đại chúng là người ta thường gọi con quái vật bằng cái tên “Frankenstein”. Trên thực tế, Frankenstein là họ của nhà khoa học tạo ra nó, và nếu xét trên phương diện đạo đức học và thần học, chính Victor Frankenstein mới là hiện thân đầu tiên và rõ nét nhất của tính quỷ dị.
Ngay từ tựa đề phụ The Modern Prometheus (Prometheus hiện đại), Mary Shelley đã ngầm chỉ ra bi kịch của Victor. Nếu như thần Prometheus trong thần thoại Hy Lạp vì lòng thương xót mà đánh cắp lửa trời – đại diện cho tri thức thần thánh – để soi sáng cho nhân loại, thì Victor lại đánh cắp bí mật của sự sống chỉ để vuốt ve cái tôi vĩ cuồng của chính mình. Những đêm thức trắng thu thập các bộ phận cơ thể từ nhà xác, hầm mộ hay lò mổ để khâu vá nên một hình hài mới thực chất là một dạng “chiêu hồn thuật” (necromancy) tăm tối, được khéo léo ngụy trang dưới lớp vỏ bọc ánh sáng của khoa học tiến bộ.
Sự quỷ dị của Victor cắm rễ sâu trong tham vọng tiếm quyền Tạo Hóa (Playing God). Anh ta khao khát vượt qua giới hạn của một sinh linh phàm trần để tạo ra một chủng loài mới, một giống loài sẽ phải quỳ lạy và tôn sùng anh ta như một đấng tối cao độc tôn. Cơn say quyền lực này tái hiện chân thực tội lỗi nguyên thủy của Lucifer với lời tuyên thệ ngạo mạn: Non serviam (Ta sẽ không phục vụ). Victor từ chối tuân phục các quy luật tự nhiên; anh ta muốn bẻ cong và thống trị nó. Hệ lụy là, chính sự ám ảnh điên cuồng này đã trói buộc tâm hồn Victor, biến anh ta thành nô lệ cho tham vọng của mình. Anh ta tự cô lập bản thân khỏi ánh sáng của xã hội loài người, biến căn phòng thí nghiệm ngập ngụa tử khí thành một “tế đàn” cô độc, u ám để hiến tế cho cái tôi độc tài.
Tuy nhiên, tội lỗi lớn nhất biến Victor thành cội nguồn của cái ác chính là sự vô trách nhiệm tàn nhẫn của một người làm cha, một đấng sáng thế. Nếu Thiên Chúa nhào nặn nên Adam bằng tình yêu thương vô bờ và ban tặng cho ông vườn địa đàng Eden an bình, thì Victor lại tạo ra sinh linh của mình trong sự ghê tởm tột độ. Ngay khoảnh khắc tạo vật ấy mở đôi mắt đục ngầu để nhìn cha mình, Victor đã quay lưng bỏ chạy. Anh ta là một “Thiên Chúa” hèn nhát, nhẫn tâm ném đứa con đỏ hỏn của mình vào một thế giới xa lạ, thù địch mà không để lại bất kỳ sự bảo bọc hay lời răn dạy nào. Hành động ruồng bỏ máu lạnh này chính là mầm mống độc hại nhất, nhuộm đen một sinh linh vốn dĩ mang tâm hồn trong trắng như một tờ giấy trắng (tabula rasa), biến nó thành một ác quỷ rực lửa báo thù. Mọi bi kịch đẫm máu về sau đều khởi nguồn từ khoảnh khắc ấy; Victor, không thể chối cãi, chính là kiến trúc sư đại tài của nỗi đau và là “con quỷ” nguyên thủy của toàn bộ câu chuyện.
Từ Adam đến Satan: Đứa con bị ruồng bỏ và tiến trình quỷ hóa
Sẽ là một sự phiến diện nếu chỉ nhìn Tạo vật của Frankenstein như một cỗ máy giết người vô tri. Hắn là một trong những nhân vật có nội tâm giằng xé và phức tạp bậc nhất trong lịch sử văn học Anh. Cần phải khẳng định lại một lần nữa: hắn không sinh ra là quỷ dữ; chính thế giới này đã biến hắn thành quỷ dữ.
Vẻ ngoài gớm ghiếc (The Grotesque) là bản án chung thân đầu tiên mà Tạo vật phải gánh chịu. Trớ trêu thay, những bộ phận cấu thành nên hắn đều được Victor cất công lựa chọn từ những phần đẹp đẽ nhất. Nhưng khi được chắp vá và nhồi nhét sự sống một cách khiên cưỡng, chúng lại tạo nên một thảm họa thị giác: làn da vàng vọt căng rách bọc lấy những thớ cơ, đôi mắt đục ngầu vô hồn và đôi môi đen kịt. Hình hài này là một sự giễu nhại, một phiên bản mô phỏng méo mó của Imago Dei (Hình ảnh Thiên Chúa). Sự tồn tại vật lý của hắn dường như là một sự báng bổ trực diện đối với các chuẩn mực thẩm mỹ tự nhiên, khiến bất kỳ ai xui xẻo chạm trán, dù là người bao dung nhất, cũng nảy sinh phản xạ bài xích và xua đuổi.
Tiến trình quỷ hóa của Tạo vật chạm đến đỉnh điểm bi kịch khi hắn học được ngôn ngữ và đọc được tác phẩm Paradise Lost. Trong những ngày tháng trốn tránh nhân loại, hắn tìm thấy sự đồng điệu sâu sắc giữa mình và nhân vật Adam. Thế nhưng, ảo tưởng ấy nhanh chóng vỡ vụn, để lại một sự thật đắng ngắt: “Ta lẽ ra phải là Adam của ngươi, nhưng ta lại là thiên thần sa ngã… Ta cô độc và bất hạnh.”
Khi nhận thức được toàn diện sự thật rằng Đấng Sáng Tạo đã ruồng rẫy mình tận xương tủy, và loài người vĩnh viễn chối bỏ quyền được làm người của mình, Tạo vật đã đi đến một quyết định mang tính bước ngoặt của hiện sinh. Hắn vang lên lời tuyên ngôn cay đắng của Satan: “Evil, be thou my good” (Hỡi cái Ác, hãy là cái Thiện của ta). Sự tàn ác của Tạo vật không xuất phát từ bản năng khát máu của dã thú, mà là một phản ứng phản kháng mang tính xã hội học. Hắn chọn khoác lên mình chiếc áo ác quỷ bởi xã hội loài người đã đóng sập cánh cửa lương thiện trước mắt hắn, giống như triết lý của Jean-Jacques Rousseau về việc “con người tự nhiên” bị xã hội làm cho tha hóa. Những cái chết của William, Henry Clerval, hay Elizabeth không phải là những vụ giết người ngẫu nhiên. Đó là những nước cờ trừng phạt được tính toán kỹ lưỡng, sắc lạnh và đầy lý trí, nhằm tước đoạt đi mọi nguồn sống tinh thần của Victor. Đó chính là sự tàn độc đến rợn người của một trí tuệ sắc sảo nhưng mang đầy thương tích.
Bản thể song trùng và địa ngục trần gian
Một trong những luận điểm học thuật hấp dẫn nhất khi mổ xẻ Frankenstein là việc đặt mối quan hệ giữa Victor và Tạo vật lên bàn cân của phân tâm học. Họ không chỉ là kẻ thù, mà còn là những bản thể song trùng (Doppelgänger) của nhau – hai mặt đối lập nhưng không thể tách rời của cùng một đồng xu.
Xuyên suốt nửa sau của cuốn tiểu thuyết, hai nhân vật này bị khóa chặt vào một cuộc rượt đuổi vô vọng và vĩnh cửu. Victor điên cuồng săn lùng Tạo vật, trong khi Tạo vật lại liên tục rải những chỉ dấu để dụ dỗ Victor bám theo mình. Sự thật là họ không thể tồn tại nếu thiếu vắng nửa kia. Dưới lăng kính tâm lý học chiều sâu, Tạo vật chính là hiện thân sinh động nhất cho “cái Tôi” bản năng (The Id) đen tối, đại diện cho những khát khao bạo lực bị kìm nén và nỗi cô đơn đến cùng cực nằm sâu trong vô thức của Victor.
Càng về cuối, lằn ranh mỏng manh giữa người và quỷ hoàn toàn bị xóa nhòa. Trải qua những nỗi đau xé lòng, Victor trở nên man dại, tàn độc và bị ám ảnh bởi việc chém giết không thua kém gì con quái vật do anh tạo ra. Cả hai cùng chịu chung một số phận bị lưu đày khỏi thế giới văn minh, lang thang lay lắt ở những vùng băng giá hoang vu, khắc nghiệt nhất của Trái Đất. Để rồi trong cảnh hạ màn vĩ đại, khi Victor trút hơi thở cuối cùng, chính Tạo vật lại là kẻ đứng khóc thương cho người “cha” vô tâm của mình. Giọt nước mắt của Tạo vật phút chốc khiến hắn trở nên nhân văn và đầy tính người hơn hẳn Victor, trong khi sự thù hận đến lúc chết của Victor lại bộc lộ một tâm hồn quỷ quyệt, cố chấp hơn cả Tạo vật. Đó chính là tính biện chứng đầy mỉa mai của cái ác: Kẻ này đã biến thành địa ngục vĩnh cửu của kẻ kia.
Để tô đậm thêm bầu không khí ngột ngạt này, Mary Shelley đã mượn thủ pháp nghệ thuật về “Cái trác tuyệt” (The Sublime) của chủ nghĩa Lãng mạn nhằm xây dựng nên một không gian mang đậm màu sắc ác mộng. Từ căn phòng thí nghiệm chật hẹp, bức bối, sặc mùi tử khí nơi ranh giới sự sống – cái chết bị chà đạp, cho đến dãy Alps hùng vĩ và “Biển Băng” (The Sea of Ice) bao la. Cảnh quan thiên nhiên vĩ đại nhưng lạnh lẽo, vô tình ấy chính là tấm gương phản chiếu sự băng hoại, chết đứng trong tâm hồn Victor và nỗi cô độc tuyệt đối của Tạo vật. Địa ngục trong Frankenstein không hề rực cháy ngọn lửa diệt vong như trong Thần khúc của Dante; địa ngục ở đây là sự lạnh giá buốt xương – là sự vắng mặt hoàn toàn của hơi ấm và sự thấu cảm giữa người với người.
Lời cảnh tỉnh vượt thời gian
Khép lại những trang sách nhuốm màu bi thương, Frankenstein để lại cho nhân loại một bài học thần học và đạo đức hiện sinh sắc sảo, vẫn còn nguyên giá trị cho đến tận ngày nay. Mary Shelley đã đập tan ảo tưởng cho rằng ác quỷ là một thế lực siêu nhiên ngoại lai rình rập xâm chiếm thế giới. Qua hình tượng Victor Frankenstein, bà gióng lên hồi chuông cảnh báo về con quỷ của sự kiêu ngạo trí thức (Intellectual Pride) – khi khoa học mù quáng gạt bỏ đi đạo đức. Song song đó, qua hình tượng Tạo vật, bà khắc họa rõ nét con quỷ của sự phẫn uất và nỗi đau bị ruồng bỏ xã hội (Social Alienation).
Hình ảnh cuối cùng khi Tạo vật mang theo trái tim tan nát, trôi dạt vào bóng tối vô tận của dải băng cực Bắc để tự thiêu mình, kết thúc một chuỗi tồn tại đầy đọa đày, là một cái kết đầy ám ảnh. Dù ngọn lửa tàn đã tắt, dư âm của nó vẫn rực cháy để nhắc nhở chúng ta một chân lý: Khi con người ngoan cố đóng vai Tạo Hóa mà trái tim lại rỗng tuếch, thiếu vắng lòng trắc ẩn và tình yêu thương của Ngài, họ sẽ không tạo ra phép màu, mà chỉ đẻ ra những bầy quỷ dữ. Frankenstein, vì lẽ đó, vươn mình trở thành một cuốn “Quỷ học hiện đại” – nơi con quỷ đáng sợ nhất, tàn nhẫn nhất không chui lên từ lòng đất, mà đang nhìn chằm chằm vào chúng ta mỗi khi ta soi mình trong gương.
