Không có mối liên kết nào cả, chỉ là tôi muốn khởi đầu ghi chép bằng thứ cám dỗ dễ thấy nhất thời đại: Dâm dục, và một hiện thân xuyên suốt chiều dài lịch sử là Succubus và mối liên hệ của nó với một thực thể được gọi là Incubus. Đây là hai thuật ngữ xuất hiện khá phổ biến trong văn học quỷ học Trung cổ, gắn liền với những trình thuật về sự cám dỗ tình dục, những giấc mộng ban đêm và những hiện tượng được cho là có sự can thiệp của ma quỷ vào đời sống con người. Tuy nhiên, khi tiếp cận vấn đề này dưới nhãn quan Công giáo, tôi nhận thấy cần phải thận trọng với cách hiểu thông dụng hiện nay, bởi những hình tượng Succubus trong văn hóa đại chúng đã trải qua nhiều biến đổi, đôi khi xa rời đáng kể những quan niệm thần học và quỷ học nguyên thủy.
Trong các mô tả hiện đại, Succubus thường được hình dung như một mỹ nhân có sức quyến rũ đặc biệt, xuất hiện trong giấc mơ của nam giới nhằm dẫn dụ họ vào những hành vi tình dục. Hình tượng này thường được xây dựng theo hướng hấp dẫn, thậm chí lãng mạn hóa, thay vì nhấn mạnh bản chất ma quỷ của thực thể. Trái lại, trong truyền thống quỷ học cổ điển, Succubus được xem là một loại ác thần mang hình dạng nữ giới, có khả năng tiếp cận con người trong trạng thái ngủ và tạo ra những trải nghiệm mang tính xác thịt. Một số quan niệm còn cho rằng việc những cuộc tiếp xúc như vậy tái diễn nhiều lần có thể hình thành một mối ràng buộc giữa con người và thực thể ma quỷ. Dẫu vậy, tôi cho rằng cần phân biệt những mô tả thuộc văn học dân gian, những suy đoán của các tác giả quỷ học và những điều thực sự được xác lập trong thần học Công giáo. Không thể chỉ dựa vào sự tồn tại lâu dài của một hình tượng trong truyền thống văn chương để mặc nhiên xem đó là một thực thể đã được xác nhận về mặt tín lý.
Câu hỏi đầu tiên tôi đặt ra không đơn thuần là Succubus có tồn tại hay không, mà là cơ sở nào khiến các nhà thần học Trung cổ hình thành quan niệm về những thực thể ma quỷ mang hình dạng nam và nữ. Nếu thiên thần là những hữu thể thiêng liêng, không có thân xác theo bản tính, thì việc phân chia chúng theo giới tính sinh học có thực sự thích hợp hay không? Đây là vấn đề đáng chú ý, bởi trong thần học Kitô giáo, các thiên thần được hiểu là những bản thể thiêng liêng, không phải những sinh vật hữu hình có cơ cấu sinh sản như con người. Việc sử dụng hình dạng nam hoặc nữ trong những trình thuật về thiên thần vì thế không nhất thiết phản ánh một giới tính thực hữu nơi bản tính của chúng.
Các nhà thần học Trung cổ, trong đó có Thánh Thomas Aquinas, từng khảo sát khả năng ma quỷ xuất hiện dưới hình dạng con người và tác động đến những hoạt động thuộc đời sống thể xác. Trong hệ thống quỷ học thời kỳ này, Incubus thường được dùng để chỉ thực thể mang hình dạng nam giới, còn Succubus chỉ thực thể mang hình dạng nữ giới. Cả hai thuật ngữ đều gắn với những trình thuật về sự tiếp xúc tình dục giữa ma quỷ và con người. Một số tác giả còn tìm cách liên kết những hiện tượng ấy với trình thuật về người Nephilim trong Sáng thế ký 6, từ đó hình thành giả thuyết về sự can thiệp của các thiên thần sa ngã vào quá trình sinh sản của loài người.
Tuy nhiên, trước khi đi sâu vào giả thuyết này, tôi nhận thấy cần khảo sát nền tảng Kinh Thánh của vấn đề. Trong Sáng thế ký 6, chúng ta gặp trình thuật về các con trai Thiên Chúa và con gái loài người, cùng sự xuất hiện của những người Nephilim trên mặt đất. Đây là một trong những đoạn văn có lịch sử diễn giải phức tạp nhất trong Cựu Ước. Các cách giải thích về danh tính của những con trai Thiên Chúa không hoàn toàn thống nhất. Có truyền thống hiểu họ là các thiên thần sa ngã, trong khi những cách diễn giải khác xem họ là hậu duệ của dòng dõi Sết hoặc những nhân vật thuộc tầng lớp quyền thế trong xã hội cổ đại. Vì vậy, việc đồng nhất trực tiếp các con trai Thiên Chúa với Incubi, rồi từ đó xác định Nephilim là con lai giữa người và quỷ, cần được xem xét như một giả thuyết diễn giải chứ không phải nội dung minh nhiên của bản văn Kinh Thánh.
Một số tài liệu quỷ học Trung cổ cho rằng các thiên thần sa ngã không thể giao cấu với nhau theo cách thức của những sinh vật hữu hình. Trong số những tác giả được nhắc đến về vấn đề này có Ludovico Maria Sinistrari, người đã dành sự quan tâm đáng kể cho các hiện tượng được quy thuộc về Incubi và Succubi. Theo cách lý giải thuộc truyền thống này, ma quỷ phải sử dụng con người như một phương tiện để thực hiện những hoạt động liên quan đến sinh sản. Điều đó dẫn tôi đến một vấn đề khác: nếu các thực thể thiêng liêng không có thân xác theo bản tính, thì việc chúng biểu hiện dưới hình dạng hữu hình và tham gia vào những hoạt động thể xác cần được hiểu như thế nào?
Tôi cũng nhận thấy rằng khái niệm Incubus có mối liên hệ ngôn ngữ và văn hóa với những giấc mộng đáng sợ xảy ra trong đêm. Thuật ngữ này thường được liên hệ với động từ Latin incubare, mang nghĩa nằm đè lên hoặc phủ lên, từ đó hình thành những cách gọi liên quan đến ác mộng và cảm giác bị một vật thể vô hình đè nặng khi ngủ. Trong khi đó, Succubus được gắn với những trải nghiệm tình dục trong giấc mơ. Sự tương ứng giữa hai thuật ngữ khiến tôi chú ý đến cách người Trung cổ diễn giải những hiện tượng xảy ra trong trạng thái ngủ, đặc biệt là những trải nghiệm mà ngày nay có thể được khảo sát dưới góc độ thần kinh học và tâm lý học.
Theo một số tài liệu y khoa được lưu trữ tại Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (National Library of Medicine), Succubus được mô tả như một ác quỷ thuộc nhóm Lilin, mang hình dạng nữ giới và xuất hiện trong giấc mơ nhằm quyến rũ nam giới thông qua hoạt động tình dục. Khái niệm Lilin có nguồn gốc trong truyền thống Do Thái, gắn với Lilith và những thực thể được cho là hoạt động vào ban đêm. Những tài liệu này cũng ghi nhận rằng trong thời Trung cổ, các hiện tượng như bóng đè (sleep paralysis) và một số rối loạn tâm thần, trong đó có tâm thần phân liệt (schizophrenia), đôi khi được giải thích bằng sự can thiệp của ma quỷ. Điểm này khiến tôi nhận thấy tầm quan trọng của việc phân biệt lịch sử diễn giải hiện tượng với bản chất thực sự của hiện tượng ấy. Một trải nghiệm đáng sợ trong lúc ngủ không tự nó chứng minh sự hiện diện của một thực thể siêu nhiên; ngược lại, việc một hiện tượng có thể được khảo sát bằng khoa học cũng không cho phép chúng ta tùy tiện đưa ra những kết luận vượt quá phạm vi của khoa học. Đối với Quỷ học Công giáo, sự phân biệt giữa nguyên nhân tự nhiên và khả năng can thiệp siêu nhiên là một nguyên tắc phương pháp luận cần được duy trì.
Khi chuyển sang khảo sát Kinh Thánh, tôi nhận thấy một giới hạn khá rõ ràng: không có đoạn văn nào sử dụng trực tiếp thuật ngữ Succubus hoặc Incubus để xác định một loại ác quỷ riêng biệt. Chúng ta có thể tìm thấy những trình thuật về sự cám dỗ, sự sa ngã và những hành vi tình dục trái với trật tự luân lý, nhưng việc quy tất cả những trường hợp ấy cho một thực thể mang tên Succubus là điều không có đủ cơ sở. Một số cách giải thích hiện đại còn sử dụng khái niệm Jezebel Spirit, hay tinh thần Giê-sa-bên, để mô tả một dạng ảnh hưởng ma quỷ khiến con người trở thành kẻ quyến rũ hoặc dẫn dụ người khác vào tội lỗi. Tuy nhiên, tôi cho rằng cần phân biệt thuật ngữ này với một phạm trù quỷ học được xác lập trong Kinh Thánh. Đây chủ yếu là một cách diễn giải thuộc một số truyền thống Kitô giáo hiện đại, không nên mặc nhiên xem nó như một danh xưng thần học có thẩm quyền phổ quát.
Ở một phương diện khác, những hình tượng tương tự Succubus cũng xuất hiện trong nhiều nền văn hóa ngoài phương Tây. Tôi đặc biệt lưu ý đến Hồ yêu trong văn hóa Trung Hoa cổ đại, những thực thể thường mang hình dạng nữ giới và sử dụng vẻ đẹp để quyến rũ nam giới. Những trình thuật như vậy xuất hiện trong Liêu Trai chí dị và nhiều tác phẩm văn học khác. Dẫu có những điểm tương đồng về chức năng tự sự, tôi không cho rằng có thể đồng nhất Hồ yêu với Succubus. Chúng thuộc những hệ thống tín ngưỡng và vũ trụ quan khác nhau. Việc đối chiếu các hình tượng này có giá trị đối với lịch sử tôn giáo và nhân học văn hóa, nhưng cần tránh sự đồng nhất hóa các thực thể siêu nhiên chỉ vì chúng cùng mang đặc điểm quyến rũ con người vào ban đêm.
Trong số những đoạn văn Kinh Thánh thường được các nhà nghiên cứu thời Trung cổ liên hệ với Succubus, Châm Ngôn chương 2 là một trường hợp đáng chú ý. Bản văn mô tả người phụ nữ ngoại tình, người đã từ bỏ giao ước của Thiên Chúa và dẫn dụ người đàn ông vào con đường chết chóc, đến nơi ở của những kẻ đã khuất. Một số cách diễn giải cho rằng hình ảnh này có thể gợi đến sự cám dỗ mang tính ma quỷ. Tuy nhiên, qua việc đối chiếu với những lời chú giải của Matthew Henry, tôi nhận thấy cách hiểu thận trọng hơn là xem nhân vật trong đoạn văn như một người phụ nữ thực hữu, được sử dụng để diễn tả sự nguy hiểm của ngoại tình và sự suy đồi luân lý. Không có căn cứ trực tiếp để xác định nhân vật ấy là Succubus.
Một lập luận khác thường được đưa ra nhằm bảo vệ khả năng ma quỷ xuất hiện dưới hình dạng con người là việc các thiên thần đã nhiều lần hiện ra trong hình dạng nam giới ở cả Cựu Ước lẫn Tân Ước. Trong Sáng thế ký 19:3, các thiên thần đến với Lót và được tiếp đón như những vị khách; trong Matthêu 28:2, thiên thần hiện ra tại mộ Đức Kitô. Những trình thuật này cho thấy các thiên thần có thể biểu hiện dưới hình dạng hữu hình trong những hoàn cảnh nhất định. Tuy nhiên, tôi cho rằng cần phân biệt khả năng biểu hiện hữu hình của thiên thần với khả năng giao hợp hoặc sinh sản. Hai vấn đề này không đồng nhất về mặt bản thể học. Việc một thiên thần có thể xuất hiện dưới hình dạng con người không có nghĩa bản tính thiêng liêng của nó trở thành bản tính hữu hình, cũng không chứng minh rằng mọi hoạt động sinh lý của con người đều có thể được quy chiếu cho các thực thể ấy.
Điều đáng chú ý hơn là Kinh Thánh thường sử dụng những danh xưng mang hình thức nam giới đối với các thiên thần được nêu tên cụ thể, chẳng hạn Michael trong Khải Huyền 12 và Gabriel trong trình thuật Truyền Tin ở Luca 1. Tuy nhiên, việc các danh xưng này mang hình thức nam giới không chứng minh rằng thiên thần có giới tính sinh học. Theo cách hiểu của thần học Công giáo, thiên thần là những bản thể thiêng liêng, không có thân xác vật chất và không sinh sản theo phương thức của con người. Hơn nữa, Kinh Thánh không có mục đích trình bày toàn bộ thế giới thiên thần theo nghĩa một bản thống kê đầy đủ về các hữu thể thiêng liêng. Do đó, việc không tìm thấy những thiên thần nữ trong Kinh Thánh không thể được sử dụng như bằng chứng trực tiếp cho sự tồn tại của một giới tính nữ nơi các thiên thần sa ngã.
Tạm thời, tôi nhận định rằng Kinh Thánh cung cấp rất ít cơ sở để xác lập Succubus như một loại ác quỷ riêng biệt. Những gì chúng ta có thể khảo sát chủ yếu nằm trong lịch sử chú giải, văn học tôn giáo và các hệ thống suy luận quỷ học hình thành về sau. Tuy nhiên, vấn đề chưa thể khép lại ở đây, bởi trình thuật Sáng thế ký 6 về Nephilim đã trở thành một trong những nền tảng quan trọng nhất cho những suy đoán liên quan đến Incubi và Succubi.
Khi nghiên cứu vấn đề Nephilim, tôi nhận thấy một số tác giả đã cố gắng giải thích sự xuất hiện của họ thông qua hoạt động của các thiên thần sa ngã. Theo cách diễn giải này, các con trai Thiên Chúa trong Sáng thế ký 6 được hiểu là những hữu thể thuộc thế giới thiêng liêng đã sa ngã, còn con gái loài người là những phụ nữ thuộc nhân loại. Sự kết hợp giữa hai nhóm này được cho là đã tạo nên một thế hệ đặc biệt, được gọi là Nephilim. Sau đó, một số cách diễn giải tiếp tục liên hệ họ với dân A-na-kim (Anakim) được đề cập trong Cựu Ước, và xa hơn nữa là những người khổng lồ thuộc các trình thuật chiến tranh cổ đại, chẳng hạn Gô-li-át (Goliath) trong câu chuyện Đavít đối đầu với người Philistin.
Tôi cho rằng chuỗi liên hệ này cần được xem xét riêng biệt ở từng giai đoạn. Sáng thế ký 6 không cung cấp một phả hệ đầy đủ để xác định mọi mối liên hệ giữa Nephilim, Anakim và Goliath. Việc đặt các nhóm nhân vật này trong cùng một hệ thống giả thuyết có thể giúp nhận diện lịch sử diễn giải về người khổng lồ trong truyền thống Do Thái và Kitô giáo, nhưng không nên trình bày như một dữ kiện lịch sử hoặc một kết luận Kinh Thánh đã được xác lập.
Một điểm khác cần khảo sát là cách các nhà thần học Trung cổ giải thích hoạt động của Succubus và Incubus trong mối liên hệ với sự sinh sản của con người. Thánh Augustinô và Thánh Thomas Aquinas thường được viện dẫn trong các cuộc thảo luận này. Theo truyền thống diễn giải được gán cho các ngài, ma quỷ có thể mang hình dạng Incubus hoặc Succubus để tiếp xúc với con người. Tuy nhiên, cần đọc chính xác hơn quan điểm của từng tác giả, thay vì quy toàn bộ những suy luận thuộc quỷ học Trung cổ thành một học thuyết thống nhất.
Trong Thành đô Thiên Chúa (De Civitate Dei), Thánh Augustinô có đề cập đến những trình thuật về các hữu thể được gọi là thần rừng hoặc những sinh vật có khả năng quấy nhiễu con người, trong đó có những trường hợp được mô tả như Incubi. Ngài ghi nhận sự tồn tại của những lời kể như vậy, nhưng không vì thế mà xây dựng một hệ thống học thuyết hoàn chỉnh về Succubus. Tôi nhận thấy đây là một điểm cần phân biệt: việc một Giáo phụ ghi nhận một truyền thống hoặc không hoàn toàn bác bỏ khả năng của một hiện tượng không đồng nghĩa với việc Giáo hội xác nhận toàn bộ hệ thống quan niệm liên quan đến hiện tượng ấy.
Đến thời Thánh Thomas Aquinas, vấn đề được tiếp cận bằng phương pháp triết học Kinh viện chặt chẽ hơn. Trong Summa Theologiae, khi khảo sát hoạt động của ma quỷ và khả năng các thiên thần sa ngã tác động đến thế giới vật chất, Aquinas đề cập đến những trình thuật về Incubi và Succubi. Theo lập luận được trình bày trong phần này, ma quỷ có thể đóng vai trò trung gian trong việc chuyển giao tinh dịch của người nam đến cơ thể người nữ. Một Succubus có thể tiếp nhận tinh dịch từ một người đàn ông, sau đó một Incubus sử dụng nó để tiếp xúc với người phụ nữ. Như vậy, nếu hiện tượng này được giả định là có thể xảy ra, ma quỷ không trực tiếp tạo ra một sinh vật mới bằng năng lực sáng tạo, mà chỉ sử dụng vật chất có nguồn gốc từ con người.
Đây là một chi tiết đặc biệt đáng chú ý dưới góc độ bản thể học. Trong thần học của Aquinas, chỉ Thiên Chúa mới có quyền năng sáng tạo theo nghĩa tuyệt đối, tức đưa hữu thể từ hư vô vào hiện hữu (creatio ex nihilo). Các thiên thần, kể cả những thiên thần sa ngã, không có quyền năng sáng tạo theo nghĩa ấy. Nếu một thực thể thiêng liêng tác động đến vật chất, hoạt động đó vẫn phải được hiểu trong giới hạn của những nguyên nhân thụ tạo. Vì vậy, giả thuyết về việc Succubus tiếp nhận và Incubus chuyển giao tinh dịch không hàm ý rằng ma quỷ có thể tự mình tạo ra sự sống hoặc sinh ra một chủng loại hữu thể mới.
Điều này cũng giúp làm rõ một sự nhầm lẫn thường xuất hiện trong các tài liệu phổ thông: theo cách giải thích được gán cho Aquinas, việc ma quỷ tham gia vào quá trình thụ thai không đồng nghĩa với việc tạo ra một giống lai giữa người và quỷ. Đứa trẻ, nếu được sinh ra theo cơ chế giả định ấy, vẫn có nguồn gốc vật chất từ con người. Bởi vậy, việc liên hệ trực tiếp Succubus với sự ra đời của Nephilim không thể được suy ra một cách tất yếu từ lập luận về sự chuyển giao tinh dịch.
Tôi cũng lưu ý rằng cách diễn đạt cho rằng Succubus và Incubus thu thập các tế bào sinh sản để tạo ra con cái cần được điều chỉnh cho chính xác. Trong văn cảnh thần học Trung cổ, vấn đề được bàn đến là sự tiếp nhận và chuyển giao tinh dịch, không phải một lý thuyết về tế bào sinh sản theo nghĩa sinh học hiện đại. Nếu sử dụng thuật ngữ hiện đại mà không phân biệt bối cảnh lịch sử, chúng ta có thể vô tình gán cho các tác giả Trung cổ những kiến thức và cách giải thích mà họ chưa từng sử dụng.
Về động cơ của ma quỷ trong những hoạt động được mô tả, các tác giả quỷ học thường liên hệ chúng với ý muốn chống lại trật tự Thiên Chúa thiết lập, làm sai lạc những hoạt động tự nhiên và dẫn con người vào tội lỗi. Tuy nhiên, tôi nhận thấy những giải thích về mục đích cụ thể của Succubus vẫn còn khá hạn chế. Không nên tùy tiện suy diễn rằng mọi hoạt động được quy cho các thực thể này đều nhằm tạo ra Nephilim, hoặc rằng chúng có một hệ thống sinh sản riêng biệt. Những tài liệu hiện có chưa đủ để thiết lập một kết luận như vậy.
Khi mở rộng phạm vi khảo cứu sang văn học Trung cổ, tôi nhận thấy hình tượng Succubus không xuất hiện trong một hệ thống tài liệu đồng nhất. Những ghi chép về chúng phân bố trong các tác phẩm thần học, văn bản Do Thái, truyền thống chú giải Kinh Thánh và các tài liệu mang tính huyền nhiệm. Điều này đòi hỏi tôi phải phân biệt nguồn tư liệu theo xuất xứ, mục đích biên soạn và thẩm quyền tôn giáo, thay vì đặt tất cả chúng ngang hàng với nhau.
Một trong những tác phẩm cần được khảo sát trước tiên là De Civitate Dei của Thánh Augustinô, hoàn thành khoảng năm 426. Đây là một công trình quan trọng trong tư tưởng Kitô giáo, đặc biệt khi bàn về hai thành đô, trật tự sáng tạo và bản chất của sự dữ. Trong tác phẩm này, Augustinô có ghi nhận những lời kể về Incubi và các hiện tượng được cho là có liên quan đến hoạt động của những hữu thể vô hình. Tuy nhiên, tôi cần đọc kỹ văn cảnh thay vì chỉ dựa vào những đoạn trích rời rạc để kết luận rằng ngài đã xác nhận toàn bộ quan niệm về Succubus. Một vấn đề khác cần được phân biệt là cách Augustinô tiếp cận Nephilim. Ngài không đơn giản đồng nhất mọi nhân vật trong trình thuật Sáng thế ký 6 với một giống người khổng lồ theo nghĩa thể chất. Do đó, việc sử dụng tên tuổi của ngài để bảo chứng cho một hệ thống giải thích duy nhất về Nephilim cần được cân nhắc thận trọng.
Một nguồn tư liệu khác thường được đặt bên cạnh những cuộc thảo luận về Succubus là Sách Tôbia (Book of Tobit). Đây là sách thuộc quy điển Cựu Ước của Giáo hội Công giáo, trong đó xuất hiện nhân vật Asmodeus, một ác thần đã khiến những người chồng của Sara lần lượt chết trước khi cuộc hôn nhân được hoàn tất. Trình thuật này đặc biệt quan trọng đối với lịch sử Quỷ học, bởi nó đề cập trực tiếp đến sự can thiệp của một ác thần vào đời sống hôn nhân và tình dục của con người. Tuy nhiên, tôi nhận thấy cần điều chỉnh một điểm trong cách diễn giải phổ thông: Sách Tôbia không trực tiếp xác định Asmodeus là Succubus, cũng không mô tả một Nữ Quỷ mang danh xưng ấy. Việc liên hệ Sách Tôbia với Succubus chủ yếu xuất phát từ những cuộc thảo luận rộng hơn về ma quỷ, dục vọng và sự cản trở hôn nhân.
Về niên đại, Sách Tôbia thường được giới nghiên cứu đặt vào khoảng thế kỷ thứ ba hoặc thứ hai trước Công nguyên. Đối với thần học Công giáo, đây không phải một tác phẩm ngoài quy điển, mà thuộc về quy điển Kinh Thánh. Sự khác biệt trong việc tiếp nhận sách này giữa Công giáo và một số truyền thống Kitô giáo khác là vấn đề thuộc lịch sử hình thành quy điển, không nên được trình bày theo cách cho rằng phần lớn Kitô hữu đều phủ nhận tính quy điển của sách mà không phân biệt từng truyền thống. Tôi cho rằng đây là một điểm quan trọng, bởi Sách Tôbia không chỉ có giá trị như một tư liệu về quan niệm Do Thái cổ đại đối với ma quỷ, mà còn là một bản văn Kinh Thánh có thẩm quyền trong truyền thống Công giáo.
Tiếp theo là Summa Theologiae của Thánh Thomas Aquinas. Đây là công trình thần học Kinh viện được biên soạn trong thế kỷ XIII, chứ không phải một tác phẩm được sáng tác hoặc xuất bản lần đầu vào năm 1485 như đôi khi được ghi trong các tài liệu phổ thông. Tôi đặc biệt quan tâm đến cách Aquinas sử dụng phương pháp phân biệt và lập luận để khảo sát hoạt động của thiên thần, ma quỷ và những nguyên nhân có thể tác động đến thế giới vật chất. Quan niệm về Incubus và Succubus cần được đặt trong hệ thống tư tưởng rộng hơn của ngài, nhất là học thuyết về bản tính các thiên thần, tri thức, ý chí và khả năng tác động của các hữu thể thiêng liêng. Nếu tách riêng một đoạn văn về Succubus khỏi hệ thống bản thể học ấy, chúng ta rất dễ hiểu sai ý nghĩa của lập luận.
Trong văn học thần bí Do Thái, Zohar là một nguồn tư liệu khác cần được chú ý. Tác phẩm này hình thành trong bối cảnh Do Thái giáo Trung cổ, thường được giới nghiên cứu liên hệ với cuối thế kỷ XIII. Trong những truyền thống văn bản gắn với Zohar, nhân vật Naamah được nhắc đến như một thực thể có liên hệ với dục vọng và các hoạt động ma quỷ. Một số cách diễn giải về sau xem Naamah như một Succubus hoặc một nhân vật thuộc nhóm nữ quỷ. Tuy nhiên, tôi cho rằng cần khảo sát văn cảnh cụ thể và phân biệt những lớp truyền thống khác nhau, bởi không phải mọi mô tả về Naamah đều có thể được quy về cùng một hệ thống phân loại như Quỷ học Kitô giáo Trung cổ.
Một văn bản khác đáng chú ý là Alphabet of Ben Sira, thường được dịch là Bảng chữ cái của Ben Sira. Đây là một tác phẩm Do Thái có niên đại còn được giới nghiên cứu tranh luận, thường được đặt trong khoảng thời Trung cổ, có thể từ thế kỷ VIII đến thế kỷ X hoặc muộn hơn tùy cách định niên đại. Văn bản bao gồm những câu châm ngôn, các lời bình giải và những câu chuyện mang tính huyền thoại, trong đó có trình thuật nổi tiếng về Lilith. Nhân vật Ben Sira trong tác phẩm được đặt trong một truyền thống văn chương có liên hệ với tên tuổi Ben Sira, nhưng không nên mặc nhiên đồng nhất nhân vật này với một nhân vật lịch sử được xác định là con trai của ngôn sứ Giêrêmia. Một số học giả cũng xem tác phẩm có yếu tố châm biếm đối với những truyền thống tôn giáo và cách diễn giải Kinh Thánh. Vì vậy, khi sử dụng văn bản này làm nguồn tư liệu Quỷ học, tôi cần lưu ý đến tính chất văn chương và bối cảnh biên soạn của nó.
Ngoài những nguồn tư liệu thuộc truyền thống Do Thái và Kitô giáo, tôi còn nhận thấy sự hiện diện của những hình tượng tương tự trong các nền văn hóa phương Đông. Một ví dụ được nhắc đến là Đà-la-ni Chú của Amoghapāśa (Dhāraṇī Sūtra of Amoghapāśa), thuộc truyền thống Phật giáo. Những văn bản như vậy cho thấy niềm tin về các thực thể siêu nhiên có khả năng tác động đến đời sống tình dục, giấc mơ và sinh hoạt con người không chỉ tồn tại trong thế giới phương Tây. Tuy nhiên, sự tương đồng về chức năng hoặc hình thái không đủ để chứng minh các thực thể này có cùng bản chất. Tôi cho rằng việc đối chiếu liên văn hóa nên được tiến hành trên cơ sở lịch sử tôn giáo và so sánh biểu tượng, đồng thời giữ nguyên những khác biệt về thần học và vũ trụ quan giữa các truyền thống.
Sau khi khảo sát những nguồn tư liệu trên, tôi bắt đầu đặt câu hỏi liệu hình tượng Succubus có thực sự bắt nguồn từ Kinh Thánh hay chủ yếu được hình thành qua sự kết hợp giữa truyền thống Do Thái, văn học huyền nhiệm và những suy luận của các nhà thần học Trung cổ. Những bằng chứng hiện có khiến tôi nghiêng về nhận định thứ hai. Kinh Thánh không trực tiếp sử dụng thuật ngữ Succubus, trong khi những văn bản nói về Lilith, Naamah và các thực thể hoạt động ban đêm thuộc những truyền thống văn chương và tôn giáo có lịch sử phát triển riêng. Các nhà thần học Trung cổ có thể đã tiếp nhận, điều chỉnh và diễn giải những chất liệu ấy trong khuôn khổ thế giới quan Kitô giáo đương thời. Tuy nhiên, để xác định chính xác quá trình này, tôi cần tiếp tục khảo sát lịch sử truyền thừa của từng văn bản, thay vì chỉ dựa vào những điểm tương đồng về nội dung.
Từ đây, Lilith trở thành một nhân vật không thể bỏ qua trong quá trình nghiên cứu về Succubus. Trong Kinh Thánh, tên Lilith thường được liên hệ với Isaia 34:14, nhưng việc dịch và diễn giải từ ngữ xuất hiện trong bản văn này có nhiều vấn đề về ngôn ngữ và lịch sử chú giải. Không có trình thuật Kinh Thánh nào kể rằng Lilith là người vợ đầu tiên của Ađam, bị trục xuất khỏi vườn Êđen vì không tuân phục quyền bính của ông, rồi trở thành một nữ quỷ. Câu chuyện này thuộc về những truyền thống huyền thoại Do Thái được phát triển về sau, đặc biệt trong các văn bản hậu Kinh Thánh. Vì vậy, tôi cho rằng cần phân biệt Lilith trong bản văn Kinh Thánh với Lilith trong thần thoại Do Thái Trung cổ. Hai hình tượng này có liên hệ trong lịch sử diễn giải, nhưng không thể mặc nhiên xem chúng là một trình thuật thống nhất.
Trong Alphabet of Ben Sira, Lilith được mô tả như người phụ nữ đầu tiên được tạo dựng cùng Ađam, có cùng nguồn gốc vật chất với ông và không chấp nhận vị trí lệ thuộc trong quan hệ hôn nhân. Sau khi rời bỏ Ađam, bà được đặt trong một hệ thống truyền thuyết liên quan đến các thực thể ma quỷ và hoạt động vào ban đêm. Đây là một câu chuyện có tính chất huyền thoại, phản ánh những vấn đề về giới tính, quyền bính, hôn nhân và trật tự xã hội trong truyền thống văn chương Do Thái. Tôi nhận thấy việc câu chuyện này được tiếp nhận rộng rãi trong văn học quỷ học về sau đã góp phần hình thành hình tượng Lilith như một nữ quỷ có khả năng quyến rũ đàn ông và gây tổn hại cho con người trong đêm tối.
Một số truyền thống còn gắn Lilith với khả năng sinh ra rất nhiều con cái, đôi khi được mô tả bằng những con số mang tính biểu tượng rất lớn. Trong Alphabet of Ben Sira, câu chuyện về Lilith còn liên hệ với các trẻ sơ sinh và những nguy cơ mà người ta tin rằng có thể xảy đến với chúng. Điều này tạo nên một mối liên hệ giữa Lilith với các quan niệm dân gian về sự bảo vệ trẻ em, sinh nở và những nguy hiểm trong giai đoạn đầu đời. Tuy nhiên, tôi cho rằng không nên diễn giải tất cả những chi tiết ấy như bằng chứng về một cơ chế sinh sản của Succubus. Chúng phản ánh một hệ thống niềm tin dân gian và huyền thoại hơn là một học thuyết thần học có cấu trúc.
Điểm đáng chú ý trong hình tượng Lilith là sự kết hợp giữa dục vọng, quyền lực và khả năng tác động đến sự sinh thành của con người. Nếu đặt cạnh quan niệm Trung cổ về Succubus, chúng ta có thể nhận thấy một số nét tương đồng: cả hai đều được mô tả như những thực thể nữ giới có liên hệ với hoạt động tình dục và đời sống con người vào ban đêm. Tuy nhiên, việc đồng nhất Lilith với Succubus vẫn cần được xem xét trong bối cảnh lịch sử hình thành các truyền thống văn bản. Lilith là một nhân vật có lịch sử biểu tượng riêng, trong khi Succubus là một thuật ngữ thuộc hệ thống phân loại ma quỷ được phát triển trong những bối cảnh khác nhau.
Qua những ghi chép ban đầu, tôi nhận thấy vấn đề Succubus không chỉ là một cuộc khảo sát về một loại hình ác quỷ được mô tả trong văn học Trung cổ. Sâu xa hơn, đây là một trường hợp cho thấy cách con người diễn giải mối quan hệ giữa bản tính thiêng liêng, thân xác, dục vọng và sự dữ. Những câu chuyện về Succubus và Incubus phản ánh nỗ lực giải thích các hiện tượng khó hiểu trong đời sống con người bằng một hệ thống quan niệm siêu nhiên, đồng thời cho thấy ảnh hưởng qua lại giữa thần học, văn hóa dân gian và những truyền thống tôn giáo khác nhau.
Đối với hướng nghiên cứu Quỷ học Công giáo, tôi cho rằng cần đặt vấn đề này dưới nền tảng bản thể học của Thánh Thomas Aquinas. Trước hết, phải xác định thiên thần và ma quỷ là những bản thể thiêng liêng, không có thân xác theo bản tính và không sinh sản theo phương thức hữu hình. Tiếp đến, cần phân biệt khả năng biểu hiện dưới hình dạng vật chất với bản tính thực hữu của một thiên thần, cũng như phân biệt hoạt động của nguyên nhân tự nhiên với những tác động được giả định là siêu nhiên. Sau cùng, mọi trình thuật về Succubus, Incubus và Lilith cần được đánh giá theo cấp độ thẩm quyền của nguồn tư liệu: giáo huấn tín lý, chú giải Kinh Thánh, tác phẩm thần học, văn học huyền nhiệm hay truyền thuyết dân gian.
Tôi chưa xem những tư liệu hiện có là đủ để xác lập Succubus như một phạm trù ác thần độc lập trong thần học Công giáo. Những gì có thể khẳng định chắc chắn hơn là sự hiện diện của hình tượng này trong lịch sử tư tưởng tôn giáo và văn học quỷ học Trung cổ. Vấn đề còn lại là phải khảo sát sâu hơn các văn bản nguyên thủy của Augustinô và Aquinas, đặc biệt là những đoạn bàn về Incubi, Succubi, hoạt động của thiên thần sa ngã và trình thuật Nephilim trong Sáng thế ký 6. Chỉ khi đặt các nguồn tư liệu ấy trở lại đúng văn cảnh triết học và thần học của chúng, tôi mới có thể phân định rõ đâu là giáo huấn Công giáo, đâu là giả thuyết của các nhà thần học Trung cổ, và đâu là những lớp truyền thuyết được tiếp nhận từ các truyền thống văn hóa khác.
