Xuyên suốt cuộc chiến thiêng liêng trong lịch sử cứu độ, từ sự sa ngã đến ngày công trình cứu chuộc được hoàn tất, dựa vào đức tin Công giáo tôi cho rằng ma quỷ là một thực tại thuộc trật tự thụ tạo, chứ không chỉ là biểu tượng văn chương của sự dữ. Tuy nhiên, từ xác tín ấy đến việc nhận định một kinh nghiệm cụ thể vẫn còn một khoảng cách cần được phân định. Điều khiến tôi muốn dừng lại nghiên cứu là trường hợp một người thuật lại rằng họ nhìn thấy một hình dạng mà họ nhận là ma quỷ, trong khi những người hiện diện, kể cả những người cùng đức tin, lại không nhận thấy gì. Sự chênh lệch ấy có thể khiến người trải nghiệm hoang mang và cô lập sâu sắc. Nhưng chính vì thế, tôi càng phải thận trọng: tính sống động của một tri giác chưa đủ để xác định nguồn gốc của nó, và việc người khác không cùng nhìn thấy cũng chưa cho phép kết luận ngay về tình trạng tâm thần của người ấy.
Câu hỏi “tại sao lại là người này?” dễ dẫn suy nghĩ đến ý niệm được chọn để chứng kiến một thực tại vô hình. Tôi nhận thấy cần giữ câu hỏi ấy ở trạng thái mở, thay vì để nó mặc nhiên xác nhận điều còn đang phải khảo sát. Không thể chỉ từ một kinh nghiệm thị giác riêng lẻ mà khẳng định bức màn giữa thế giới hữu hình và vô hình đã được vén lên; cũng không nên loại trừ trước những nguyên nhân liên quan đến tâm lý, thần kinh hoặc sức khỏe. Bởi vậy, những hướng giải thích tôi đang xem xét – tình trạng nội tâm, sự lạc hướng khỏi ơn gọi, thử thách đức tin và cuộc chiến thiên liêng – trước hết là những hướng suy tư thần học. Chúng không tự mình trở thành bằng chứng giải thích vì sao một cá nhân nhìn thấy điều người khác không thấy.
Hướng suy tư đầu tiên đưa tôi trở về với đời sống nội tâm và hình ảnh ánh sáng. Trong Tin Mừng Gioan, ánh sáng gắn với sự sống đến từ Thiên Chúa và không bị bóng tối khuất phục. Khi vận dụng hình ảnh ấy vào đời sống thiêng liêng, tôi nghĩ đến những gì làm con người khép lại trước ân sủng: sự cố chấp trong tội lỗi, lòng oán giận không chịu tha thứ, hay thái độ kiêu ngạo không muốn đón nhận điều thiện. Có thể gọi đó là những “khoảng tối” của tâm hồn, nếu hiểu đây là một cách diễn tả tình trạng luân lý và tương quan với Thiên Chúa. Tuy nhiên, tôi cần giữ ranh giới giữa hình ảnh và thực tại. Ma quỷ không đồng nhất với sự thiếu vắng ánh sáng như thể nó chỉ là một khoảng trống; và một “khoảng tối” nội tâm cũng không đương nhiên là nơi có một thực thể đang cư ngụ.
Ý tưởng cho rằng điều một người nhìn thấy là sự phản chiếu tình trạng tâm hồn của họ có sức gợi đối với việc xét mình, nhưng sẽ trở nên quá mức nếu được dùng như lời giải thích chắc chắn cho một hiện tượng tri giác. Từ việc một người mang mặc cảm, oán giận hoặc đang xa cách đời sống đức tin, tôi không thể suy ra rằng họ đang nhìn thấy ma quỷ trú ngụ trong mình. Càng không thể lấy kinh nghiệm ấy làm bằng chứng buộc tội họ. Điều đáng giữ lại trong hướng suy tư này là lời mời gọi trở về với nội tâm: có điều gì đang ngăn cản việc đón nhận ân sủng, hòa giải và tha thứ? Câu hỏi ấy có ý nghĩa đối với đời sống thiêng liêng, nhưng không thay thế việc tìm hiểu nguyên nhân của điều người ấy đang trải nghiệm.
Hướng thứ hai liên quan đến ơn gọi và sự lạc hướng. Tôi muốn giữ trực giác rằng đời người không bị giản lược vào việc tìm kiếm của cải, địa vị hay những thỏa mãn chóng qua. Khi không còn nhận ra ý nghĩa đời sống, con người có thể bị cuốn sâu vào những điều không đủ sức nuôi dưỡng mình. Đoạn sách Giêrêmia được viện dẫn trong ghi chép hướng suy nghĩ đến việc Thiên Chúa gọi một con người, nhưng tôi không muốn từ đó suy ra rằng mọi người đều mang một sứ mạng phi thường đã được định sẵn theo cùng một cách. Điều cốt yếu ở đây là câu hỏi về sự đáp trả: tôi đang sống thế nào trước điều thiện mà mình được mời gọi thực hiện, và những quyến luyến nào đang khiến lời đáp trả ấy trở nên mờ nhạt?
Hình ảnh một người chưa nhận ra ơn gọi của mình, giống như người thừa kế sống lưu lạc mà không biết điều mình được trao phó, diễn tả khá rõ bi kịch của sự quên lãng ấy. Tuy nhiên, tôi cần dừng lại trước bước suy luận rằng vì thế ma quỷ nhận biết một sứ mạng lớn lao và xuất hiện để triệt tiêu người mang sứ mạng đó. Không có căn cứ để coi một kinh nghiệm thị giác đáng sợ là dấu chỉ của một ơn gọi đặc biệt, càng không nên khiến người đang hoang mang tin rằng mình là mục tiêu của một cuộc truy đuổi vô hình. Điều có thể khảo sát ở đây là cách nỗi sợ, sự tự hoài nghi và cảm giác vô nghĩa làm con người tê liệt, khiến họ khó tiếp tục đời sống đức tin và những trách nhiệm thường ngày. Trở về với ơn gọi, theo nghĩa ấy, không phải giải mã một sự xuất hiện, mà phải nhận lại hướng đi của đời sống.
Đến vấn đề thử thách đức tin, tôi nghĩ tới trình thuật về ông Gióp và giới hạn của quyền lực sự dữ trước Thiên Chúa. Điểm cần giữ là ma quỷ không phải một nguyên lý đối đẳng với Thiên Chúa, cũng không có quyền lực vô hạn. Nhưng sự cho phép của Thiên Chúa không đồng nghĩa với việc Người chủ ý gây ra mọi điều dữ đang xảy đến. Tôi cũng chưa có căn cứ để giữ giả thuyết rằng các thiên thần lành được sai giả dạng ma quỷ nhằm thử thách con người. Việc một điều đáng sợ xảy ra không đủ để xác định ai gây nên nó, và càng không đủ để gán cho nó một ý định cụ thể của Thiên Chúa.
Dẫu vậy, câu hỏi về sự thanh luyện đức tin vẫn còn nguyên sức nặng: tôi gắn bó với Thiên Chúa vì yêu mến Người, hay chỉ vì mong được bảo đảm một đời sống bình an? Tôi không hiểu thử thách như phương cách để Thiên Chúa biết thêm điều Người chưa biết, nhưng như hoàn cảnh trong đó con người có thể nhận ra rõ hơn những động lực đang chi phối mình. Hình ảnh lò luyện vì thế có thể diễn tả sự trưởng thành của lòng trung tín giữa đau khổ. Tuy nhiên, không nên biến hình ảnh ấy thành một áp lực khác đặt lên người đang sợ hãi, như thể họ phải chịu đựng đến cùng mà không được đi tìm sự trợ giúp. Nỗi kinh hoàng không tự nó chứng minh rằng một phép thử thiêng liêng đang diễn ra; việc xin được nâng đỡ cũng không làm cho đức tin kém tinh tuyền.
Hướng suy tư sau cùng liên quan đến những thuật lại về cám dỗ và thử thách vào cuối đời hoặc trong những giai đoạn tiến sâu của đời sống thiêng liêng. Tôi muốn tiếp cận những thuật lại ấy với sự dè dặt cần thiết, không chuyển chúng thành một quy luật chung về hoạt động của ma quỷ. Đặc biệt, không thể từ việc một người nhìn thấy hình ảnh đáng sợ mà kết luận họ sắp qua đời, đã hoàn tất sứ mạng, hay đang ở một mức độ thánh thiện khác thường. Những kết luận ấy vượt quá điều kinh nghiệm tự nó cho phép nhận biết và có thể làm nỗi sợ thêm nặng nề.
Điều đáng suy xét hơn trong hướng này là cám dỗ tuyệt vọng: khi ký ức về tội lỗi trở lại, con người có thể tưởng rằng mình không còn xứng đáng được tha thứ, hoặc quá khứ đã khép lại mọi khả thể trở về. Tôi nhận thấy trọng tâm của cuộc chiến thiêng liêng ở đây không nằm ở mức độ kinh hoàng của hình ảnh, nhưng ở thái độ trước lòng thương xót. Nếu chỉ nhìn vào sự bất xứng của mình mà quên mất ân sủng, việc xét mình có thể biến thành sự kết án bản thân. Tuy vậy, ngay cả khi suy tư theo hướng ấy, tôi vẫn phải phân biệt giữa nội dung của một cám dỗ và nguyên nhân của một hiện tượng tri giác. Hai điều có thể được người trải nghiệm liên kết với nhau, nhưng không vì thế mà sự liên kết ấy đã được xác minh.
Qua những hướng suy tư này, điều tôi muốn giữ lại không phải là một bảng giải mã để quy mọi kinh nghiệm khác thường về một nguyên nhân siêu nhiên. Tôi muốn giữ câu hỏi về đời sống trước mặt Thiên Chúa, đồng thời không để câu hỏi ấy che khuất nhu cầu phân định cụ thể. Khi một người thuật lại rằng họ thấy điều đáng sợ mà người khác không thấy, điều cần trước hết là lắng nghe nghiêm túc, không chế giễu, không vội gán tội và cũng không xác nhận ngay rằng họ đang bị ma quỷ tấn công. Nếu kinh nghiệm ấy tái diễn, gây mất ngủ, hoảng sợ hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, việc tìm đến bác sĩ hay chuyên gia sức khỏe tâm thần là cần thiết; điều đó không đối nghịch với đức tin. Sự đồng hành của một mục tử khôn ngoan có thể nâng đỡ đời sống thiêng liêng, nhưng không thay thế việc thăm khám thích hợp.
Sau cùng, tôi vẫn muốn đặt trọng tâm nơi Đức Kitô, thay vì để sự chú ý bị giam giữ trong những hình ảnh gây sợ hãi. Cầu nguyện, sống các bí tích và tìm sự hướng dẫn đáng tin cậy là những cách trở về với nền tảng của đời sống đức tin, chứ không phải phương tiện để chứng minh nguồn gốc của một thị kiến. Tôi không thấy cần khuyến khích việc đối thoại với hình ảnh ấy, truy tìm thông điệp của nó hay coi nó như lời xác nhận về số phận của mình. Điều còn phải tiếp tục nghiên cứu là cách phân định từng trường hợp mà không giản lược con người vào bệnh lý, cũng không vội đặt họ vào một câu chuyện siêu nhiên chưa được kiểm chứng. Còn điều có thể giữ vững là niềm cậy trông nơi Thiên Chúa: ánh sáng chiếu soi trong bóng tối, và nỗi sợ không phải là thước đo của chân lý hay của đức tin.
