Sáng nay Cần Thơ mưa quá nhiều, đến nỗi tôi xém quên mất hôm nay tôi phải tìm hiểu một phần quan trọng về một mầu nhiệm sâu thẳm của trật tự vạn vật, chính là Phần I, Vấn đề 44, Mục 2 trong bộ Tổng luận Thần học của Thánh Thomas Aquinas. Nằm trong khuôn khổ rộng lớn của bản luận về nguồn gốc sự sinh xuất của các thụ tạo từ Thiên Chúa, Mục 2 này không hướng về những gì rực rỡ chói lòa, mà lại đào sâu xuống tầng đáy tối tăm và vô hình nhất của hữu thể. Thánh Thomas đặt chúng ta trước một cuộc khảo sát về bản chất của vạn vật vật chất, để từ đó củng cố chân lý tuyệt đối về quyền năng Sáng thế. Việc thấu triệt nền tảng vật lý và siêu hình này không chỉ giúp chúng ta hiểu về thế giới hữu hình, mà còn là chìa khóa tối quan trọng để giải mã những hiện tượng thiêng liêng và cuộc chiến vô hình trong lĩnh vực Quỷ học (Demonology).
Bước vào trọng tâm của văn bản, câu hỏi cốt lõi mà Thánh Thomas đưa ra là: Liệu chất thể đệ nhất (materia prima) có được tạo dựng bởi Thiên Chúa hay không? Khái niệm chất thể đệ nhất ở đây là một thuật ngữ nền tảng mượn từ triết học Aristote. Nó không phải là đất, nước, lửa hay không khí, mà là một nguyên lý cấu thành vô hình, một tiềm năng thuần túy (potentia pura) hoàn toàn chưa được xác định bởi bất kỳ hình thức nào. Vấn đề này mang tính sống còn đối với đức tin Công giáo. Nếu chất thể đệ nhất tự hữu, bất tạo và đồng tồn tại với Thiên Chúa từ muôn đời, chúng ta sẽ rơi vào tà thuyết nhị nguyên (Manicheism) – cho rằng có một nguyên lý vật chất độc lập, thường được đồng nhất với sự xấu, tồn tại song song với Thiên Chúa. Thánh Thomas buộc phải dùng lưỡi gươm lý trí để chặt đứt tư tưởng này, khẳng định tuyệt đối rằng không có bất cứ một hạt nguyên lý nào trong vũ trụ thoát khỏi bàn tay tác thành của Đấng Tối Cao.
Trong phần giải đáp (Respondeo), Thánh Thomas không ngay lập tức đưa ra một phán quyết giáo điều, mà dẫn dắt chúng ta qua một bản phác thảo lịch sử về sự tiến hóa của trí tuệ nhân loại. Ngài giải thích rằng các triết gia cổ đại đã từng bước vươn lên trong việc nhận thức về chân lý. Ban đầu, trí óc con người còn thô sơ, họ chỉ nhận ra những biến đổi ngẫu phụng (accidental change) – chẳng hạn như việc không khí trở nên nóng, hay một khối tượng được tạc thành hình dáng mới. Họ cho rằng bản thể của vạn vật là không thể sinh ra hay mất đi. Giai đoạn thứ hai, nhờ Aristote, nhân loại hiểu được biến đổi thực thể (substantial change). Họ nhận ra mọi vật chất được cấu thành từ hai nguyên lý: chất thể (materia) đóng vai trò là tiềm năng tiếp nhận, và mô thể (forma) là nguyên lý mang lại hiện thể, xác định vật đó là gì. Nhưng Thánh Thomas chỉ ra rằng, đến tận cùng, ngay cả mô thể và chất thể cũng chỉ là những phần tẻ nhạt nếu không được đặt trong cái nhìn bao quát nhất: cái nhìn của hữu thể xét như là hữu thể (ens inquantum ens). Bởi vì chất thể đệ nhất, dù chỉ là một khả năng tiềm tàng, vẫn dự phần vào cõi hiện hữu, nên nó bắt buộc phải bắt nguồn từ Nguyên nhân Phổ quát nhất của mọi hữu thể, chính là Thiên Chúa.
Để soi sáng cho tư duy trừu tượng này, chúng ta hãy mượn một loại suy từ hình ảnh người thợ mộc. Một người thợ mộc (nguyên nhân tác thành cục bộ) khi muốn đóng một chiếc bàn, ông ta cần gỗ – một vật liệu đã có sẵn – để áp đặt mô thể chiếc bàn lên đó. Khả năng làm việc của người thợ bị giới hạn bởi chất liệu; ông không thể tạo ra gỗ từ hư vô. Tương tự, ngọn lửa (nguyên nhân tác thành tự nhiên) chỉ có thể truyền nhiệt làm biến đổi trạng thái của nước chứ không thể sinh ra bản chất của nước. Nhưng Thiên Chúa không phải là một người thợ mộc vũ trụ, cũng không phải một ngọn lửa vật lý. Ngài là Hành vi Thuần túy (Actus Purus), là Nguyên nhân Tác thành Phổ quát của toàn bộ sự tồn tại. Một nguyên nhân cục bộ cần vật liệu cục bộ, nhưng Nguyên nhân Phổ quát – Đấng ban phát chính sự hiện hữu (esse) – thì bao trùm lên mọi ngóc ngách của hiện thực, tạo ra cả mô thể lẫn cái bệ đỡ sâu thẳm nhất của nó là chất thể đệ nhất từ hư vô (creatio ex nihilo).
Dựa trên lập luận sắc bén này, Thánh Thomas bẻ gãy các vấn nạn ban đầu một cách triệt để. Các triết gia cổ đại lập luận rằng “từ hư vô thì không sinh ra được gì” (ex nihilo nihil fit) và mọi hành động đều cần một chủ thể tiếp nhận. Thomas mỉm cười đáp lại rằng: quy luật đó chỉ đúng đối với những sự biến dịch vật lý cụ thể trong thế giới tự nhiên, nhưng Sáng tạo không phải là một sự “biến dịch” (motus) hay sự thay đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác. Sáng tạo là một sự tuôn trào của hữu thể từ cội nguồn thần linh. Do đó, Thiên Chúa không cần một chủ thể hay vật liệu nào đứng sẵn để Ngài thao tác. Ngài phán một lời, và cả tiềm năng lẫn hiện thể đều đồng loạt bước vào cõi hiện hữu.
Từ đỉnh cao của Siêu hình học Kinh viện này, chúng ta hãy bước một bước chuyển hướng đầy kính sợ để rọi ánh sáng vĩ đại ấy vào lĩnh vực Quỷ học (Demonology). Tại sao một học thuyết về vật chất lại quan trọng với các thụ tạo thiêng liêng? Mặc dù các thiên thần sa ngã – những ác thần – là các tinh thần thuần túy (pure spirits) và hoàn toàn không có chất thể đệ nhất trong bản tính của chúng, nhưng cấu trúc siêu hình mà Thánh Thomas vừa thiết lập mang ý nghĩa tối hậu. Việc Thiên Chúa là nguyên nhân của toàn bộ hữu thể, xuống tận đáy của chất thể đệ nhất, khẳng định rằng không có bất kỳ một thực thể, trạng thái hay quyền năng nào có thể tự tồn tại bên ngoài Ngài. Ác quỷ không phải là những thực thể nguyên thủy đại diện cho một bóng tối tự hữu đối lập với Ánh sáng của Chúa. Trong bản thể học của chúng, dù không có sự tổng hợp giữa chất thể và mô thể, chúng vẫn bị giới hạn bởi sự tổng hợp giữa yếu tính (essentia) và hiện hữu (esse).
Bản chất của quỷ dữ, xét như một thụ tạo tinh thần do Thiên Chúa dựng nên, tự nền tảng là tốt lành, giống như cách Ngài đã tạo ra tiềm năng của vật chất. Sự sa ngã của ma quỷ không phải là sự xuất hiện của một loại “chất thể tối” nào đó, mà là một sự thiếu hụt, một sự tước đoạt điều thiện (privatio boni) trong ý chí tự do của chúng. Ác quỷ đã từ chối hướng tiềm năng luân lý của mình về phía hiện thể tối cao là Thiên Chúa. Áp dụng Mục 2 này vào thực hành trừ tà và nghiên cứu Quỷ học, chúng ta nhận ra một chân lý giải phóng: Ma quỷ hoàn toàn bất lực trước trật tự Hữu thể. Chúng không thể sáng tạo, chúng không thể tự cấp quyền tồn tại cho chính mình, và chúng càng không thể tạo ra những chất thể mới để can thiệp vào thế giới vật lý của con người. Mọi hiện tượng quỷ ám, quấy phá hay ám ảnh vật lý thực chất chỉ là việc ma quỷ thao túng các tác nhân tự nhiên và luật lệ vật lý đã được Chúa cho phép, chứ không phải là sự sáng tạo của quyền năng tăm tối. Đứng trước Đấng là Nguyên nhân Phổ quát – Đấng không ngừng tuôn đổ năng lực duy trì hiện hữu cho cả chất thể đệ nhất lẫn bản thể của các thiên thần – sự kiêu ngạo của ma quỷ chỉ là những tiếng gầm gừ ảo tưởng của những hữu thể đang bị giam cầm trong chính giới hạn thọ tạo của chúng.
