Câu hỏi trọng tâm mà Thánh Thomas đặt ra ở đây là: “Liệu các thiên thần có khác biệt nhau về loài hay không?” (Utrum angeli differant specie). Đây hoàn toàn KHÔNG phải là một thắc mắc mang tính phân loại sinh học thông thường. Nó thực chất là một vấn đề siêu hình học cốt yếu để hiểu về sự hiện hữu của các thọ tạo thiêng liêng.
Để hiểu lý do tại sao vấn đề này đặc biệt quan trọng, chúng ta cần nhớ lại các tiền đề trước đó. Thánh Thomas đã chứng minh thiên thần là những thụ tạo hoàn toàn phi vật chất, không hề có sự pha trộn của thể xác. Vậy câu hỏi hóc búa được đặt ra là: Nếu không có hình hài vật lý để phân định, làm sao chúng ta có thể phân biệt được Thiên thần Michael với Thiên thần Gabriel?
Nếu ở con người, chúng ta có hàng tỷ cá thể cùng chung một loài (species) là nhân loại, thì thế giới thiên thần có vận hành theo cách đa nguyên đó không? Câu trả lời của Aquinas sẽ yêu cầu chúng ta phải đảo lộn tư duy thông thường về cách các cá thể được nhân lên trong vũ trụ.
Trong phần giải đáp cốt lõi, Thánh Thomas lập luận một cách dứt khoát: Không thể có hai thiên thần cùng thuộc một loài. Mỗi một thiên thần, tự bản thân ngài, là một loài duy nhất và trọn vẹn. Để hiểu thấu đáo được điều này, chúng ta bắt buộc phải viện đến nền tảng Triết học Aristote về cấu trúc của sự vật.
Cốt lõi của lập luận nằm ở khái niệm Nguyên lý cá thể hóa (Principium individuationis). Theo trường phái Kinh viện, sự nhân lên của các cá thể trong cùng một loài đòi hỏi phải có Chất thể (Materia). Chính vật chất, khi được giới hạn bởi kích thước và không gian, đã đóng vai trò chia cắt một bản tính chung thành nhiều cá thể rời rạc.
Chẳng hạn, khái niệm “con người” (mô thể) là bản tính chung cho tất cả chúng ta. Nhưng chính thể xác bằng xương bằng thịt, chiếm một không gian nhất định (chất thể), đã làm cho cá nhân bạn hoàn toàn khác biệt với tôi. Tuy nhiên, các thiên thần lại là những Mô thể tách biệt (Forma separata), nơi hoàn toàn vắng bóng yếu tố vật chất.
Do không có vật chất để “chứa đựng” hay “phân mảnh” mô thể, bản tính thiêng liêng không thể bị nhân lên thành nhiều cá thể ngang hàng. Mỗi thiên thần đã thâu tóm trọn vẹn sự hoàn hảo của loài mình. Do đó, sự khác biệt giữa hai thiên thần bất kỳ không giống như sự khác biệt giữa hai con người, mà là sự khác biệt về mặt bản thể học, lớn lao như sự khác biệt giữa loài người và loài thực vật.
Quỷ ma cũng có cái ác hoàn hảo trong loài của mình, vì vậy, sự Sa ngã của bọn chúng là không thể đảo ngược, vì sự Kiêu ngạo mà đạt đến đỉnh điểm thì có sẽ tồn tại cùng với Quỷ ma, không thể cải thiện sự Kiêu ngạo để tốt đẹp hơn, vì chính sự lựa chọn ban đầu của chúng là sai lầm. Và mỗi loài Quỷ ma sẽ từ 8 tội lỗi lớn nhất, mà hình thành thêm những tội lỗi nhỏ hơn, chúng cố định sự sa ngã của mình vào đó. Như vậy Quỷ ma có khác biệt nhau, mỗi loài là khác nhau hoàn toàn.
Để dễ hình dung, chúng ta hãy dùng một loại suy cổ điển về khái niệm “độ trắng” (whiteness). Nếu độ trắng tồn tại trong các sự vật vật lý, ta sẽ có tờ giấy trắng, bức tường trắng, hay đám mây trắng, chúng phân biệt nhau nhờ vật chất chứa đựng màu sắc đó. Nhưng giả sử tồn tại một “độ trắng thuần túy” tự thân, lơ lửng bên ngoài vật chất, thì sẽ chỉ có duy nhất một hiện hữu của “độ trắng” đó mà thôi. Các thiên thần chính là những “khái niệm thuần túy” như vậy trong trật tự thiêng liêng.
Một trong những vấn nạn (Objection) lớn nhất mà Aquinas phải đối mặt ở mục này là: Sự hoàn hảo của vũ trụ dường như luôn đòi hỏi sự phong phú của nhiều cá thể trong một loài. Con người sinh sôi nảy nở để duy trì và phản ánh sự sống, vậy chẳng lẽ thế giới thiên thần lại thiếu đi sự đa dạng và vĩ đại đó sao?
Thánh Thomas đã bẻ gãy vấn nạn này bằng cách đảo ngược lại góc nhìn về sự hoàn hảo. Ngài lập luận rằng, sự nhân lên theo cá thể trong cùng một loài thực chất là dấu hiệu của sự khiếm khuyết. Vì một cá thể vật chất nhỏ bé không thể nào chứa đựng toàn bộ sự hoàn hảo của giống loài, nên tự nhiên mới cần đến số đông vô tận để bù đắp cho sự hữu hạn ấy.
Ngược lại, thế giới thiên thần phản ánh một trật tự hoàn hảo hơn rất nhiều. Sự phong phú của thế giới vô hình không nằm ở số lượng cá thể lặp đi lặp lại, mà nằm ở sự phân cấp liên tục của vô số các loài khác nhau. Mỗi thiên thần là một bậc thang duy nhất, một tinh tú riêng biệt, lấp đầy khoảng trống siêu hình trải dài từ thế giới vật chất lên tận ngai tòa Thiên Chúa.
Ý nghĩa thần học ở đây mang tính vĩ mô và rất sâu sắc. Vũ trụ qua lăng kính của Aquinas không phải là một mặt phẳng ngang của những cá thể giống hệt nhau, mà là một hệ thống thứ bậc vĩ đại. Nó minh chứng cho việc Trí tuệ Thượng đế đã sắp đặt một dải phổ hiện hữu vô tận, nơi mỗi thiên thần thi hành một sứ mệnh vĩnh cửu không thể thay thế, tương ứng với chính bản tính độc nhất vô nhị của ngài.
