MỤC 4: Có những loài (species) thiên thần khác nhau chăng?
NGHI VẤN. Hình như không có những loài thiên thần khác nhau (mà tất cả đều chung một loài).
- Thực vậy, dị biệt (differentia)1 thì cao quý hơn giống (genus). Do đó, những thực thể cùng chia sẻ đặc tính cao quý nhất của chúng thì cũng phù hợp với nhau trong dị biệt cấu tạo cuối cùng; và như vậy chúng đồng một loài (species). Nhưng tất cả các thiên thần đều phù hợp với nhau ở đặc tính cao quý nhất của các ngài, đó là trí năng (intellectus). Cho nên các thiên thần đều đồng một loài.
- Vả lại, sự hơn và kém (magis et minus) không làm nên sự khác biệt về loài. Mà hình như các thiên thần chỉ khác nhau theo mức độ hơn kém; nghĩa là vị này thì đơn thuần (simplex) hơn, và có trí năng sắc bén hơn vị kia. Cho nên các thiên thần không khác nhau về loài.
- Vả lại, linh hồn (anima) và thiên thần phân biệt nhau như những thực thể tách biệt (condividentia). Nhưng mọi linh hồn đều đồng một loài. Cho nên các thiên thần cũng vậy.
- Vả lại, một bản tính càng hoàn hảo thì càng phải được nhân lên nhiều hơn. Nhưng điều đó không thể hiện nếu trong một loài chỉ có một cá thể (individuum). Cho nên, phải có nhiều thiên thần cùng thuộc về một loài.
NHƯNG. Như Triết gia2 đã nói trong quyển III sách Siêu hình học (Metaphysica) rằng, nơi những hữu thể đồng một loài không có sự phân chia trước và sau (prius et posterius). Nhưng nơi các thiên thần, dù đồng một loài, cũng có những phẩm trật thứ nhất, thứ hai và thứ ba, như lời Dionysius nói trong cuốn Thiên thần Phẩm trật (De Coelesti Hierarchia), chương 10. Cho nên các thiên thần không đồng một loài.
LUẬN GIẢI.
Một số người cho rằng, tất cả các bản thể thiêng liêng (substantiae spirituales)3, kể cả các linh hồn, đều đồng một loài. Một số khác lại cho rằng tất cả các thiên thần đồng một loài, nhưng các linh hồn thì không. Còn một số khác nữa thì cho rằng, chỉ những thiên thần cùng một phẩm trật (hierarchia), hay cùng một đẳng cấp (ordo), mới đồng một loài.
Nhưng điều đó là bất khả thể. Thực vậy, những hữu thể đồng một loài mà khác nhau về số lượng (differunt numero), thì phù hợp với nhau trong mô thể (forma) và khác nhau ở chất thể (materia)4. Vậy, nếu các thiên thần không phải là sự phức hợp giữa chất thể và mô thể, như đã chứng minh ở trên (Mục 2), thì tuyệt đối không thể có hai thiên thần đồng một loài5. Điều này cũng vô lý như việc công nhận có nhiều “sắc trắng” tồn tại tách rời, hoặc nhiều “nhân tính” (humanitas) tồn tại tự thân; vì sắc trắng (hay nhân tính) chỉ có thể được nhân lên về số lượng khi nó hiện thể trong nhiều bản thể (nhiều chủ thể chất liệu) khác nhau.
Tuy nhiên, ngay cả khi giả định rằng thiên thần có chất thể, thì cũng chẳng thể có nhiều thiên thần đồng một loài. Vì nếu thế, nguyên lý phân biệt (principium distinctionis) thiên thần này với thiên thần khác phải là chất thể; và sự phân biệt này hẳn không thể dựa trên sự phân chia về lượng (quantitas) vì các thiên thần không có thân thể, mà phải dựa trên sự khác biệt về các tiềm năng (potentia). Thực ra, một sự khác biệt về chất thể như thế chẳng những phát sinh sự khác biệt về loài, mà còn khác biệt cả về giống (genus).
GIẢI ĐÁP.
- Dị biệt thì cao quý hơn giống, giống như điều được xác định thì cao quý hơn điều bất định, và điều cá biệt thì cao quý hơn điều chung; nhưng không phải theo cách bản tính (bản thể) này cao quý hơn bản tính kia. Nếu không, tất cả các động vật phi lý tính (animalia irrationalia) đều phải đồng một loài; hoặc trong chúng phải có một mô thể nào đó hoàn hảo hơn hồn giác cảm (anima sensitiva). Cho nên, các động vật phi lý tính khác loài nhau tuỳ theo những cấp bậc xác định khác nhau của bản tính giác cảm. Tương tự, tất cả các thiên thần khác loài nhau tuỳ theo những cấp bậc khác nhau của bản tính trí thức.
- Sự hơn và kém, nếu phát sinh do sự tăng giảm cường độ của cùng một mô thể, thì không gây ra sự khác biệt về loài. Nhưng nếu phát sinh do những mô thể có cấp bậc hoàn hảo khác nhau thì sẽ gây ra sự khác biệt về loài, chẳng hạn lửa thì hoàn hảo hơn không khí. Theo cách thứ hai này, các thiên thần khác nhau theo sự hơn và kém6.
- Sự thiện hảo của loài (bonum speciei) thì cao trọng hơn sự thiện hảo của cá thể. Cho nên nơi các thiên thần, sự nhân lên về loài mang lại sự hoàn hảo ngàn trùng so với sự nhân lên về số lượng cá thể trong cùng một loài.
- Tác nhân (agens / nguyên nhân tác thành) chủ yếu nhắm đến sự nhân lên về loài, chứ không phải sự nhân lên về số lượng cá thể (vốn là một tiến trình có thể kéo dài vô tận). Cho nên, sự hoàn hảo của bản tính thiên thần đòi hỏi sự gia tăng về số lượng các loài, chứ không phải sự gia tăng các cá thể trong cùng một loài.
II. Diễn giải
Câu hỏi trọng tâm mà Thánh Thomas đặt ra ở đây là: “Liệu các thiên thần có khác biệt nhau về loài hay không?” (Utrum angeli differant specie). Đây hoàn toàn không phải là một thắc mắc mang tính phân loại sinh học thông thường. Nó thực chất là một vấn đề siêu hình học cốt yếu để hiểu về sự hiện hữu của các thọ tạo thiêng liêng.
Để hiểu lý do tại sao vấn đề này đặc biệt quan trọng, chúng ta cần nhớ lại các tiền đề trước đó. Thánh Thomas đã chứng minh thiên thần là những thụ tạo hoàn toàn phi vật chất, không hề có sự pha trộn của thể xác. Vậy câu hỏi hóc búa được đặt ra là: Nếu không có hình hài vật lý để phân định, làm sao chúng ta có thể phân biệt được Thiên thần Michael với Thiên thần Gabriel?
Nếu ở con người, chúng ta có hàng tỷ cá thể cùng chung một loài (species) là nhân loại, thì thế giới thiên thần có vận hành theo cách đa nguyên đó không? Câu trả lời của Aquinas sẽ yêu cầu chúng ta phải đảo lộn tư duy thông thường về cách các cá thể được nhân lên trong vũ trụ.
Trong phần giải đáp cốt lõi, Thánh Thomas lập luận một cách dứt khoát: Không thể có hai thiên thần cùng thuộc một loài. Mỗi một thiên thần, tự bản thân ngài, là một loài duy nhất và trọn vẹn. Để hiểu thấu đáo được điều này, chúng ta bắt buộc phải viện đến nền tảng Triết học Aristote về cấu trúc của sự vật.
Cốt lõi của lập luận nằm ở khái niệm Nguyên lý cá thể hóa (Principium individuationis). Theo trường phái Kinh viện, sự nhân lên của các cá thể trong cùng một loài đòi hỏi phải có Chất thể (Materia). Chính vật chất, khi được giới hạn bởi kích thước và không gian, đã đóng vai trò chia cắt một bản tính chung thành nhiều cá thể rời rạc.
Chẳng hạn, khái niệm “con người” (mô thể) là bản tính chung cho tất cả chúng ta. Nhưng chính thể xác bằng xương bằng thịt, chiếm một không gian nhất định (chất thể), đã làm cho cá nhân bạn hoàn toàn khác biệt với tôi. Tuy nhiên, các thiên thần lại là những Mô thể tách biệt (Forma separata), nơi hoàn toàn vắng bóng yếu tố vật chất.
Do không có vật chất để “chứa đựng” hay “phân mảnh” mô thể, bản tính thiêng liêng không thể bị nhân lên thành nhiều cá thể ngang hàng. Mỗi thiên thần đã thâu tóm trọn vẹn sự hoàn hảo của loài mình. Do đó, sự khác biệt giữa hai thiên thần bất kỳ không giống như sự khác biệt giữa hai con người, mà là sự khác biệt về mặt bản thể học, lớn lao như sự khác biệt giữa loài người và loài thực vật.
Để dễ hình dung, chúng ta hãy dùng một loại suy cổ điển về khái niệm “độ trắng” (whiteness). Nếu độ trắng tồn tại trong các sự vật vật lý, ta sẽ có tờ giấy trắng, bức tường trắng, hay đám mây trắng, chúng phân biệt nhau nhờ vật chất chứa đựng màu sắc đó. Nhưng giả sử tồn tại một “độ trắng thuần túy” tự thân, lơ lửng bên ngoài vật chất, thì sẽ chỉ có duy nhất một hiện hữu của “độ trắng” đó mà thôi. Các thiên thần chính là những “khái niệm thuần túy” như vậy trong trật tự thiêng liêng.
Một trong những vấn nạn (Objection) lớn nhất mà Aquinas phải đối mặt ở mục này là: Sự hoàn hảo của vũ trụ dường như luôn đòi hỏi sự phong phú của nhiều cá thể trong một loài. Con người sinh sôi nảy nở để duy trì và phản ánh sự sống, vậy chẳng lẽ thế giới thiên thần lại thiếu đi sự đa dạng và vĩ đại đó sao?
Thánh Thomas đã bẻ gãy vấn nạn này bằng cách đảo ngược lại góc nhìn về sự hoàn hảo. Ngài lập luận rằng, sự nhân lên theo cá thể trong cùng một loài thực chất là dấu hiệu của sự khiếm khuyết. Vì một cá thể vật chất nhỏ bé không thể nào chứa đựng toàn bộ sự hoàn hảo của giống loài, nên tự nhiên mới cần đến số đông vô tận để bù đắp cho sự hữu hạn ấy.
Ngược lại, thế giới thiên thần phản ánh một trật tự hoàn hảo hơn rất nhiều. Sự phong phú của thế giới vô hình không nằm ở số lượng cá thể lặp đi lặp lại, mà nằm ở sự phân cấp liên tục của vô số các loài khác nhau. Mỗi thiên thần là một bậc thang duy nhất, một tinh tú riêng biệt, lấp đầy khoảng trống siêu hình trải dài từ thế giới vật chất lên tận ngai tòa Thiên Chúa.
Ý nghĩa thần học ở đây mang tính vĩ mô và rất sâu sắc. Vũ trụ qua lăng kính của Aquinas không phải là một mặt phẳng ngang của những cá thể giống hệt nhau, mà là một hệ thống thứ bậc vĩ đại. Nó minh chứng cho việc Trí tuệ Thượng đế đã sắp đặt một dải phổ hiện hữu vô tận, nơi mỗi thiên thần thi hành một sứ mệnh vĩnh cửu không thể thay thế, tương ứng với chính bản tính độc nhất vô nhị của ngài.
III. Chú thích
- Dị biệt (Differentia) & Giống (Genus): Đây là nền tảng của Lôgic học và Phân loại học Aristoteles (Porphyrian Tree). Một hữu thể được định nghĩa bằng: Giống gần nhất + Dị biệt đặc thù (Genus proximum + Differentia specifica). Ví dụ: Con người = Động vật (Giống) + Có lý trí (Dị biệt). Trong Nghi vấn 1, người phản biện lập luận rằng: Vì tất cả thiên thần đều có “trí năng” (đặc tính cao quý nhất – dị biệt), nên các ngài chia sẻ chung một Dị biệt, do đó phải cùng một Loài. Aquinas bác bỏ điều này ở phần Giải đáp 1, chỉ ra rằng “trí năng” của các thiên thần không nằm ở cùng một cấp độ (như các loài động vật đều có giác quan nhưng ở các cấp độ hoàn hảo khác nhau). ↩︎
- Triết gia (Philosophus): Trong truyền thống Kinh viện, khi viết “Nhà Hiền triết” hay “Triết gia” (The Philosopher), Aquinas đang ám chỉ duy nhất một người: Aristoteles. Trích dẫn từ sách Siêu hình học ở đây có ý nghĩa: Trong cùng một loài (ví dụ loài người), không có ai “là người” nhiều hơn ai, không có sự cao thấp về mặt bản tính. Nhưng các thiên thần lại được phân chia thành 9 phẩm trật nghiêm ngặt (theo Pseudo-Dionysius), sự chênh lệch phẩm trật này chứng tỏ các ngài không thể chia sẻ cùng một bản tính/loài được. ↩︎
- Các bản thể thiêng liêng (Substantiae spirituales): Thuật ngữ dùng để chỉ các hữu thể không có vật chất (phi vật chất), tồn tại tự lập. Trong vũ trụ quan của Aquinas, có hai loại bản thể thiêng liêng: Thiên thần (hoàn toàn phi vật chất) và Linh hồn con người (phi vật chất nhưng có xu hướng tự nhiên liên kết với thể xác). ↩︎
- Mô thể (Forma), Chất thể (Materia) và Nguyên lý cá thể hóa (Principium individuationis): Đây là trọng tâm triết học của toàn bộ luận điểm này, dựa trên thuyết Mô – Chất (Hylomorphism) của Aristoteles. Đối với Aquinas, Chất thể được giới hạn bởi định lượng (materia quantitate signata) chính là nguyên lý làm cho các cá thể trong cùng một loài khác biệt nhau (Nguyên lý cá thể hóa). Ví dụ: Socrates và Plato giống hệt nhau về Mô thể (đều có linh hồn con người, đều là loài người), nhưng họ là hai cá thể khác biệt vì linh hồn của họ nhập thể vào hai khối vật chất (chất thể) khác nhau. ↩︎
- Tuyệt đối không thể có hai thiên thần đồng một loài (Quot tot individua, tot species): Từ nền tảng của cước chú [^4], Aquinas rút ra một hệ luận thần học vĩ đại: Vì thiên thần là những “Mô thể thuần túy” (Forma separata), hoàn toàn không có Chất thể (không có thể xác), nên không có nguyên lý nào để phân biệt hai thiên thần trong cùng một loài. Do đó, nếu thiên thần Michael và thiên thần Gabriel là hai hữu thể khác biệt, sự khác biệt đó phải nằm ở cấp độ Mô thể. Mà khác biệt về Mô thể tức là khác biệt về Loài. Kết luận: Mỗi thiên thần là một loài duy nhất. Khoảng cách bản thể học giữa thiên thần Michael và thiên thần Gabriel cũng xa cách và khác biệt y hệt như khoảng cách giữa loài Người và loài Ngựa vậy. ↩︎
- Sự hơn kém về cấp bậc Mô thể: Aquinas giải thích rằng sự khác biệt giữa các thiên thần không phải là sự hơn kém bề mặt (như người này thông minh hơn người kia), mà là sự hơn kém về sự hoàn hảo của bản tính. Thiên thần ở bậc cao hơn thì bản tính (loài) của vị đó gần với sự đơn thuần và mức độ hiện thể (actus) của Thiên Chúa hơn vị ở bậc thấp. Do đó, hệ thống thiên thần là một chuỗi phổ các loài liên tục từ thấp đến cao, lấp đầy khoảng cách vô tận giữa con người (loài có trí tuệ thấp nhất) và Thiên Chúa. ↩︎
