Tại Mục 3, Vấn đề 50, Thánh Thomas đặt ra một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại là một thách thức siêu hình học lớn: “Liệu các thiên thần có tồn tại với số lượng lớn hay không?” (Utrum angeli sint in magna multitudine). Câu hỏi này mang tính nền tảng vì nó buộc chúng ta phải giải quyết nghịch lý về sự đa dạng trong thế giới phi vật chất.
Theo tư duy thông thường, chúng ta đếm và phân biệt các vật thể dựa trên giới hạn vật lý của chúng. Một quả táo khác với quả táo thứ hai vì chúng chiếm hai không gian vật lý riêng biệt. Nếu các thiên thần hoàn toàn không có chất thể (materia – nguyên lý tạo nên tính không gian và giới hạn), làm sao chúng ta có thể nói về sự “nhiều” hay số lượng của các ngài?
Tầm quan trọng của vấn đề này nằm ở chỗ nó định hình lại toàn bộ nhãn quan vũ trụ luận Công giáo. Nếu không cẩn thận, chúng ta sẽ rơi vào sai lầm khi cho rằng thế giới thiêng liêng chỉ là một cõi trống rỗng, ít ỏi, trong khi thế giới vật chất mới là trung tâm của sự vĩ đại. Thánh Thomas cần bẻ gãy định kiến này bằng một hệ thống diễn dịch chặt chẽ.
Trong phần “Tôi trả lời rằng”, Thánh Thomas đưa ra một tuyên bố chấn động: Số lượng các thiên thần không chỉ lớn, mà còn vượt xa mọi số lượng của toàn bộ thế giới vật chất cộng lại. Để đi đến kết luận này, Ngài không dùng trí tưởng tượng, mà dùng một nguyên lý siêu hình học về sự hoàn hảo của công trình sáng tạo.
Thánh Thomas lập luận rằng, mục đích tối hậu của Thiên Chúa (đóng vai trò là nguyên nhân cùng đích – causa finalis) khi tạo dựng vũ trụ là để phản chiếu sự trọn hảo vô biên của Ngài. Vì Thiên Chúa là vô hạn, không một thụ tạo đơn lẻ nào có thể phản chiếu trọn vẹn bản tính ấy. Do đó, Thiên Chúa tạo ra muôn vàn loài thụ tạo khác nhau để sự hoàn hảo được thể hiện qua sự đa dạng của toàn bộ hệ thống.
Trong hệ thống đó, các thụ tạo càng hoàn hảo thì càng phản chiếu Thiên Chúa rõ nét hơn, và do đó, chúng càng được Thiên Chúa tạo dựng một cách dồi dào hơn. Vì thiên thần là những mô thể thuần túy (forma separata), không bị giới hạn bởi chất thể vật lý, bản thể của các ngài ở gần với hiện thể thuần túy (Actus Purus – chính là Thiên Chúa) hơn bất kỳ loài vật chất nào. Do đó, sự dồi dào của cõi thiên thần phải lớn lao đến mức trí khôn con người không thể đếm được.
Hãy dùng một ví dụ loại suy cổ điển về sự truyền nhiệt của lửa. Càng tiến gần đến tâm của ngọn lửa, sức nóng càng tập trung, mãnh liệt và dồi dào nhất; trong khi nhiệt lượng tỏa ra rìa ngoài cùng thì thưa thớt và yếu ớt hơn. Vũ trụ cũng vậy, cõi thiên thần nằm gần “tâm lửa” của Đấng Tạo Hóa, nên sự đa dạng và phong phú của họ rực rỡ và dày đặc gấp bội phần so với thế giới vật chất (nơi vốn nằm ở rìa ngoài cùng của hệ thống hữu thể).
Một loại suy khác là tâm trí của một kiến trúc sư vĩ đại. Số lượng những ý tưởng, bản vẽ, và khái niệm (phi vật chất) trong đầu người kiến trúc sư luôn phong phú, vĩ đại và phức tạp hơn rất nhiều so với số lượng vài chục viên gạch hay khối bê tông (vật chất) được dùng để xây nên một góc tường. Thế giới vật chất đồ sộ mà chúng ta đang thấy, thực chất chỉ là một góc nhỏ so với cấu trúc khổng lồ của thế giới vô hình.
Thánh Thomas phải đối mặt với một vấn nạn lớn: Số lượng (quantity) vốn dĩ là một thuộc tính của vật chất; vậy làm sao áp dụng sự đếm số cho thiên thần? Ngài giải quyết bằng cách phân biệt hai loại “số lượng”. Sự đa dạng của thiên thần không phải là số lượng toán học (multitudo numeralis) sinh ra từ việc phân chia vật chất, mà là đa thể siêu việt (multitudo transcendens) sinh ra từ sự khác biệt tuyệt đối về mặt bản tính (species). Mỗi thiên thần, tự thân, là một loài (species) hoàn toàn riêng biệt.
Vấn nạn thứ hai cho rằng những thứ hoàn hảo nhất thường hiếm hoi nhất (ví dụ: vũ trụ chỉ có một mặt trời). Thánh Thomas đáp trả sâu sắc rằng: Trong thế giới vật chất, sự hoàn hảo thường bị giới hạn vào một cá thể duy nhất do sự nghèo nàn của chất thể. Tuy nhiên, trong bình diện phi vật chất, sự hoàn hảo vĩ đại lại đòi hỏi một sự tuôn trào dồi dào vô tận của hữu thể (esse – sự tồn tại). Quỷ ma cũng có số lượng rất nhiều sau khi sa ngã, con số ước chừng 1/3, nhưng tôi có con số chính xác hơn là khoảng 214 triệu Thiên thần đã sa ngã. Con số này dừng lại chính xác, và không có tăng thêm, cũng không giảm thêm.
Hệ quả thần học của bài học này là vô cùng to lớn. Nó phá vỡ thế giới quan lấy con người và vật chất làm trung tâm. Dưới nhãn quan của Thomas Aquinas, vũ trụ vật chất bao la với hàng tỷ tỷ ngôi sao thực chất chỉ là một “chấm nhỏ” hữu hạn, được bao bọc và vượt trổi bởi một đại dương vô tận của vô số các trí năng thiêng liêng.
