Trong Mục 1 của Vấn đề 50, Thánh Thomas đặt ra một câu hỏi nền tảng: Liệu có tồn tại một thụ tạo nào hoàn toàn mang tính thiêng liêng và vô thể (không có thể xác) hay không? (Utrum sit aliqua creatura omnino spiritualis, et penitus incorporea?)
Câu hỏi này có tầm quan trọng sống còn đối với toàn bộ hệ thống siêu hình học Kinh viện. Sau khi đã chứng minh Thiên Chúa là Đấng hoàn toàn vô hình và thuần túy tâm linh, Aquinas bắt đầu khảo sát các thụ tạo do Ngài làm ra. Nếu vũ trụ chỉ bao gồm vật chất vô tri và con người (vốn là sự kết hợp giữa hồn thiêng và thể xác vật lý), thì dường như có một “khoảng trống” khổng lồ trong hệ thống phân cấp sự sống.
Thánh Thomas buộc phải giải quyết câu hỏi này để hoàn thiện bức tranh về Chuỗi Hữu Thể (Great Chain of Being). Việc chứng minh sự tồn tại của các tinh thần thuần túy không chỉ là vấn đề đức tin, mà đối với Ngài, đó là một tất yếu của sự trọn vẹn và hoàn hảo trong công trình sáng tạo của Thiên Chúa.
Trong phần “Tôi trả lời rằng”, Thánh Thomas lập luận khởi đi từ mục đích của việc sáng tạo. Thiên Chúa tạo dựng vũ trụ không phải vì Ngài thiếu thốn, mà để tuôn tràn và phản chiếu sự hoàn hảo của Ngài. Vì bản thể của Thiên Chúa là Trí năng (Intellectus) và Ý chí (Voluntas) hoàn hảo, nên vũ trụ chỉ thực sự trọn vẹn khi có những thụ tạo phản chiếu thuộc tính này ở mức độ cao nhất.
Con người có trí năng, nhưng trí năng của chúng ta bị ràng buộc bởi Vật chất (Materia). Chúng ta phải thu thập kiến thức một cách chậm chạp thông qua năm giác quan vật lý. Do đó, để vũ trụ thực sự mô phỏng được sự hoàn hảo của Thiên Chúa, bắt buộc phải tồn tại những thụ tạo mang bản tính trí năng thuần túy, có khả năng nhận thức chân lý trực tiếp mà không cần lệ thuộc vào bất kỳ cơ quan sinh học nào.
Những thụ tạo vô thể này chính là các Thiên thần (và cả các ác thần, xét về mặt bản thể). Chúng là những Bản thể biệt lập (Substantiae separatae) – tức là những mô thức hoàn toàn tách biệt khỏi vật chất. Sự tồn tại của chúng lấp đầy khoảng trống giữa Thiên Chúa (Đấng Vô Biên) và con người (hữu thể giam mình trong thế giới hữu hình), giúp cho trật tự của vũ trụ diễn ra một cách liên tục, không bị đứt gãy.
Ví dụ loại suy: Hãy hình dung Thiên Chúa như Mặt trời rực rỡ, phát ra ánh sáng của sự tồn tại và trí tuệ. Thế giới vật chất vô tri giống như những tảng đá, chỉ có thể nhận lấy hơi ấm một cách thụ động. Con người giống như những tấm kính màu (stained glass), có thể cho ánh sáng xuyên qua nhưng lại bị khúc xạ và giới hạn bởi màu sắc của vật chất (thể xác). Để phản chiếu ánh sáng mặt trời một cách hoàn hảo nhất, vũ trụ cần những tấm gương pha lê tinh khiết – trong suốt, không vướng bận tạp chất vật lý, tiếp nhận và phản chiếu trọn vẹn tia sáng rực rỡ. Những tấm gương tinh khiết đó chính là các tinh thần vô thể.
Một trong những vấn nạn lớn nhất mà Thánh Thomas phải đối mặt là lập luận cho rằng: Nếu một thụ tạo không có vật chất, thì nó sẽ trở nên vô hạn và ngang hàng với Thiên Chúa. Ngài đã bẻ gãy vấn nạn này bằng việc sử dụng cặp phạm trù vĩ đại nhất của mình: Yếu tính (Essentia) và Hiện hữu (Esse).
Thánh Thomas khẳng định rằng, dù các thiên thần là những Mô thức thuần túy (Forma pura) và hoàn toàn không có sự pha trộn của vật chất, chúng vẫn hữu hạn. Tại sao? Bởi vì chỉ duy nhất nơi Thiên Chúa, “bản chất của Ngài chính là sự hiện hữu của Ngài”. Còn đối với mọi thụ tạo vô thể, chúng chỉ “nhận lãnh” sự hiện hữu từ Thiên Chúa. Chúng luôn ở trong trạng thái Tiềm năng (Potentia) so với Hiện thể thuần túy (Actus Purus) là chính Thiên Chúa.
Ý nghĩa thần học ở đây vô cùng sâu sắc: Aquinas đã chứng minh được rằng suy nghĩ và ý thức không phải là sản phẩm độc quyền của sinh học. Bằng việc thiết lập nền tảng siêu hình học vững chắc cho các “trí năng không cần não bộ” này, Thánh Thomas đã dọn đường để chúng ta tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế nhận thức, sức mạnh ý chí, và cả khả năng sa ngã của các thiên thần trong những vấn đề tiếp theo của bộ Tổng luận.
