Câu hỏi trọng tâm của Mục 3 là: Liệu Thần học (Sacra Doctrina) có thực sự là một môn khoa học duy nhất (una scientia) hay không? Bối cảnh của câu hỏi này xuất phát từ một thực tế rõ ràng: Kinh Thánh và hệ thống Thần học bao trùm vô số chủ đề đa dạng và có vẻ như không liên quan trực tiếp đến nhau.
Nó vừa bàn về bản thể vô hình của Thiên Chúa, vừa nói về các thiên thần, lại đề cập đến các quy tắc đạo đức của loài người, và thậm chí giải thích cả các hiện tượng vật lý trong công cuộc Sáng thế. Trong triết lý tự nhiên của Aristote, mỗi lĩnh vực cấu thành nên vật chất và tinh thần này đều đòi hỏi một môn khoa học độc lập (như Đạo đức học, Vật lý học, hay Siêu hình học).
Do đó, vấn đề đặt ra là Thần học có nguy cơ bị vỡ vụn thành một mớ hỗn độn các môn học chắp vá. Thánh Thomas cần phải dọn dẹp sự hồ nghi này, chứng minh tính thống nhất tuyệt đối của nó nhằm bảo vệ sự toàn vẹn của một hệ thống chân lý không thể bị phân mảnh.
Trong phần cốt lõi, Thánh Thomas giải quyết vấn đề bằng cách thiết lập sự phân biệt nền tảng giữa Đối tượng chất thể (Objectum Materiale) và Đối tượng hình thức (Objectum Formale). Đối tượng chất thể là những gì được nghiên cứu (nội dung), còn đối tượng hình thức là góc độ hay lăng kính mà qua đó sự vật được xem xét.
Ngài khẳng định rằng tính thống nhất của bất kỳ năng lực nhận thức hay môn khoa học nào không phụ thuộc vào sự đa dạng bề ngoài của các vật chất, mà phụ thuộc hoàn toàn vào lăng kính hình thức của nó. Trong Thần học, lăng kính quy tụ đó chính là Sự Mặc khải của Thiên Chúa (Revelatio divinitus).
Để minh họa, hãy mượn ví dụ kinh điển về Thị giác (Visus) của con người. Một tảng đá, một chiếc lá cây và một đám mây là những sự vật hoàn toàn khác biệt về mặt cấu tạo chất thể. Thế nhưng, con mắt con người không cần đến ba năng lực thị giác khác nhau để nhìn thấy chúng.
Mắt có thể thâu nhận tất cả những vật thể đa dạng ấy bởi vì chúng cùng chia sẻ một thuộc tính duy nhất: chúng đều là những vật có màu sắc và được chiếu sáng. Ánh sáng chính là “đối tượng hình thức” gom mọi sự vật vật lý vào một năng lực quan sát duy nhất. Tương tự như vậy, Thần học gom mọi tạo vật vào một môn học duy nhất, vì nó không xét các tạo vật theo bản chất tự nhiên, mà xét chúng dưới lăng kính duy nhất là chúng được Thiên Chúa mặc khải.
Vấn nạn thứ nhất cho rằng Thần học bàn về cả Đấng Sáng Tạo và loài thọ tạo, hai thực tại hoàn toàn dị biệt, nên không thể bị nhốt chung vào một môn khoa học. Thánh Thomas điềm tĩnh đáp trả: Thần học không hề đặt Thiên Chúa và các loài thọ tạo ngang hàng nhau.
Thiên Chúa là chủ thể tối cao và duy nhất của môn học này. Vạn vật khác chỉ được đưa vào bức tranh thần học trong chừng mực chúng có mối tương quan với Thiên Chúa, hoặc Ngài là nguồn gốc (nguyên nhân tác thành) hoặc là đích đến (nguyên nhân cùng đích) của chúng.
Vấn nạn thứ hai thắc mắc tại sao Thần học lại bao trùm cả thiên thần, tạo vật vật chất và đạo đức, vốn đã có các môn triết học tự nhiên lo liệu. Ngài lý giải rằng, trong khi triết học tự nhiên phải xé nhỏ các môn học dựa trên khả năng giới hạn của lý trí, Thần học lại duy trì được tính duy nhất vì nó dùng chung một ánh sáng thiêng liêng.
Ý nghĩa thần học ở đây vô cùng sâu sắc: Thần học của chúng ta chính là “dấu ấn” mờ nhạt được in lại từ chính Trí tuệ của Thiên Chúa. Đấng Tối Cao không cần phân chia kiến thức, Ngài thấu hiểu chính Ngài và vạn vật chỉ bằng một cái nhìn duy nhất, trọn vẹn và không thể chia cắt.
MỤC 3: Phải chăng thánh khoa1 là khoa học thuần nhất?2
NGHI VẤN. Hình như thánh khoa không phải là khoa học thuần nhất.
- Nhà Hiền triết3 viết trong cuốn I Post.: “Khoa học có chủ thể thuần loại4 là khoa học thuần nhất”. Vậy thánh khoa bàn về Đấng Tạo Hoá và về vật thụ tạo, những chủ thể không thuần loại. Cho nên thánh khoa không phải là khoa học thuần nhất.
- Thánh khoa cũng bàn về các Thiên thần, về những vật thụ tạo hữu hình, và về phong hoá nhân loại, là những điều thuộc nhiều môn triết học. Cho nên không phải là khoa học thuần nhất.
NHƯNG. Thánh Kinh nói về thánh khoa như về một khoa học thuần nhất, vì sách Khôn ngoan có câu: “[Khôn ngoan] ban cho ông (Gia-cóp) biết những kiến thức của các thánh”.
LUẬN GIẢI. Thánh khoa là khoa học thuần nhất. Vì sự thuần nhất của tài năng và tập quán5 hệ tại đối tượng, không theo khía cạnh chất thể6, mà là lý tính mô thể7 của đối tượng: chẳng hạn, con người, con lừa và hòn đá, giống nhau trong cùng một lý tính mô thể của màu sắc, nên đều là đối tượng của thị giác. Bởi vì thánh khoa bàn về một số vấn đề như được Thiên Chúa mặc khải. Mà, như đã nói trên, phàm chỉ có thể được Thiên Chúa mặc khải thì giống nhau ở chỗ chúng đều là đối tượng mô thể của khoa học này, cho nên được gồm thâu trong thánh khoa, như trong một khoa học thuần nhất.
GIẢI ĐÁP.
- Thánh khoa không bàn về Thiên Chúa và các vật thụ tạo như nhau, nhưng chủ yếu bàn về Thiên Chúa, còn bàn về những vật thụ tạo như có tương quan với Thiên Chúa là khởi nguyên và cứu cánh8 của chúng. Vì thế không cản trở tính thuần nhất của khoa học.
- Không chi cản trở để những tài năng và tập quán hạ cấp vốn khác nhau về đối tượng, cùng được chi phối bởi cũng một tài năng hay tập quán cao hơn: tài năng hay tập quán cao cấp nghiên cứu đối tượng theo lý tính mô thể cao hơn. Ví dụ đối tượng của công giác9 là điều khả cảm, gồm thâu cả điều khả thị và khả thính: do đó, công giác, dù là một tài năng nhưng vẫn bao trùm mọi đối tượng của cả năm giác quan. Cũng một lẽ, thần học, dù là khoa học thuần nhất, cũng có thể nghiên cứu những điều được bàn trong các bộ môn khác nhau của Triết học, dưới một khía cạnh duy nhất này là: chúng có thể được Thiên Chúa mặc khải. Như vậy thánh khoa là như bản sao của tri thức Thiên Chúa10, là tri thức đơn thuần và duy nhất hơn hết.
- Thánh khoa (Sacra doctrina): Trong ngôn ngữ của Thomas Aquinas, thuật ngữ này mang nghĩa rộng, bao hàm toàn bộ mặc khải của Thiên Chúa (tức Kinh Thánh) và tư duy hệ thống dựa trên mặc khải đó (Thần học). Trọng tâm của Mục 3 này là trả lời cho câu hỏi: Liệu một lĩnh vực nghiên cứu bao trùm vạn vật từ Thiên Chúa, thiên thần, đến con người và vũ trụ có thể được coi là một ngành khoa học (scientia) thống nhất duy nhất hay không, hay nó là một sự chắp vá của nhiều ngành học? ↩︎
- Khoa học thuần nhất (Una scientia): Nghĩa đen là “một khoa học”. Trong nhận thức luận Kinh viện, để một lĩnh vực được gọi là “khoa học”, nó phải có tính thống nhất hữu cơ. Nó không thể là một tập hợp lộn xộn các sự kiện rời rạc, mà phải xoay quanh một trục duy nhất. ↩︎
- Nhà Hiền triết (Philosophus) & Cuốn I Post.: Trong truyền thống Kinh viện, khi nhắc đến “Nhà Hiền triết” (hay Triết gia – The Philosopher), họ đang ám chỉ duy nhất Aristoteles. I Post. là viết tắt của tác phẩm Analytica Posteriora (Phân tích Hậu thiên – Quyển I). Thomas Aquinas thường xuyên trích dẫn Aristoteles để đưa ra những phản biện sắc bén (Nghi vấn) trước khi tự mình giải đáp. ↩︎
- Chủ thể thuần loại (Unius generis): Theo Aristoteles, một môn khoa học chỉ có thể nghiên cứu những đối tượng thuộc cùng một “giống” (genus). Phản đề 1 lập luận: Đấng Tạo Hóa (Đấng Vô hạn) và thụ tạo (Hữu hạn) hoàn toàn khác biệt về bản thể, không chung một “giống” (genus), nên không thể bị nhốt chung vào một môn khoa học. ↩︎
- Tài năng và tập quán (Potentia et habitus): * Potentia (Năng lực / Tiềm năng) là khả năng bẩm sinh để làm một việc gì đó (ví dụ: khả năng hiểu biết). * Habitus (Tập quán / Phẩm tính) là một trạng thái ổn định, một “chiều kích” được phát triển thêm trong tâm trí thông qua học hỏi hoặc ân sủng (ví dụ: tập quán tri thức khoa học, hay nhân đức). * Theo Aquinas (kế thừa triết học Aristoteles), sự thống nhất của một potentia hay một habitus nhận thức được quyết định hoàn toàn bởi “đối tượng” (object) mà nó nhắm đến. ↩︎
- Khía cạnh chất thể (Materialiter / Obiectum materiale): Trong Triết học Kinh viện, đây là “Đối tượng chất liệu” — tức là bản thân các sự vật cụ thể đang được nghiên cứu. Chẳng hạn, con người, con lừa, hòn đá là những vật chất hoàn toàn khác biệt. Nếu xét theo khía cạnh chất thể, chúng đòi hỏi các ngành khoa học khác nhau (nhân chủng học, sinh học, địa chất học). ↩︎
- Lý tính mô thể (Ratio formalis / Obiectum formale): Đây là “Đối tượng mô thể” — tức là lăng kính, lăng trụ, hay góc độ mà qua đó ta quan sát đối tượng chất liệu. Dù con người, lừa và đá (chất thể) khác nhau, nhưng con mắt (thị giác) chỉ quan sát chúng dưới một góc độ mô thể duy nhất: màu sắc. * Áp dụng vào Thần học: Thánh khoa nghiên cứu rất nhiều “chất thể” (Thiên Chúa, con người, thiên thần, vũ trụ). Nếu chỉ nhìn vào chất thể, Thần học sẽ bị xé lẻ. Nhưng Thần học duy trì tính “thuần nhất” vì nó chỉ nhìn vạn vật qua một “lý tính mô thể” duy nhất: tất cả chúng đều là những điều được Thiên Chúa mặc khải (divinitus revelabilia). ↩︎
- Khởi nguyên và Cứu cánh (Principium et finis): Đây là hai trong bốn nguyên nhân của Aristoteles: Nguyên nhân tác thành (Nguyên lý xuất phát) và Nguyên nhân mục đích (Điểm đến tối hậu). Aquinas giải quyết Phản đề 1 bằng cách khẳng định: Thần học không nghiên cứu thụ tạo vì chính thụ tạo (như khoa học tự nhiên), mà nghiên cứu chúng trong mối tương quan hữu thể học với Thiên Chúa — Đấng tạo ra chúng (Khởi nguyên) và Đấng chúng phải hướng về (Cứu cánh). Do đó, trọng tâm duy nhất của Thần học vẫn là Thiên Chúa. ↩︎
- Công giác (Sensus communis): Một thuật ngữ trong Tâm lý học của Aristoteles (De Anima). Nó không mang nghĩa “lẽ thường” (common sense) trong tiếng Anh hiện đại, mà là một “giác quan nội tại” nằm trong não bộ. Công giác có chức năng tổng hợp và phân biệt các dữ liệu rời rạc từ 5 giác quan bên ngoài (thị giác thấy hình dáng, thính giác nghe âm thanh…). Aquinas dùng hình ảnh này làm loại suy: Giống như công giác ở cấp độ cao hơn nên có thể thâu tóm mọi đối tượng của 5 giác quan, Thần học đứng ở lăng kính siêu nhiên (mặc khải) nên có thể thâu tóm mọi đối tượng của triết học tự nhiên hay luân lý. ↩︎
- Bản sao của tri thức Thiên Chúa (Impressio divinae scientiae): Dịch sát nghĩa là “dấu ấn của tri thức thánh thiêng”. Theo thần học luận của Thomas Aquinas và Augustine, Thiên Chúa không nhận thức sự vật một cách rời rạc qua thời gian như con người. Ngài hiểu thấu chính mình và toàn bộ vũ trụ trong một hành vi nhận thức (hành vi trí tuệ) duy nhất, đơn thuần và vĩnh cửu. Thánh khoa (Thần học) bắt nguồn từ mặc khải, nghĩa là con người được ban cho một sự “tham dự” (participatio), một “dấu ấn” nhỏ bé vào chính kho tàng tri thức thống nhất vô biên đó của Thiên Chúa. Do đó, tự bản chất, Thánh khoa là một khoa học thuần nhất tuyệt đối. ↩︎
