Bước vào Mục 1 trong Vấn đề 1, Thánh Thomas đặt ra một câu hỏi mang tính sinh tử cho toàn bộ hệ thống của Ngài: Liệu chúng ta có cần một học thuyết nào khác ngoài các môn triết học tự nhiên hay không? Đây không phải là một câu hỏi tu từ, mà là một thách thức triết học thực sự được đúc kết từ di sản Hy Lạp cổ đại.
Lý trí tự nhiên của con người, đặc biệt là qua hệ thống của Aristotle, đã vươn đến những đỉnh cao tri thức phi thường. Triết học đã phân loại và khảo sát vạn vật, từ thế giới vật lý cho đến cả khái niệm về Đệ nhất Động cơ (Thiên Chúa). Nếu triết học tự nhiên đã có thể bao trùm toàn bộ hữu thể như vậy, thì một môn “Thần học” dựa trên đức tin dường như là sự thừa thãi, hoặc thậm chí là phi lý tính.
Tuy nhiên, tầm quan trọng của câu hỏi này nằm ở việc xác lập ranh giới giữa tri thức tự nhiên và ân sủng. Thánh Thomas cần phải chứng minh rằng có một khoảng trống siêu hình học mà lý trí con người, dù sắc bén đến đâu, cũng không thể tự mình vượt qua. Việc giải quyết vấn đề này sẽ hợp pháp hóa Thần học Mặc khải (Sacra Doctrina) như một bộ môn khoa học độc lập và cần thiết tuyệt đối cho sự cứu rỗi.
Trong phần “Tôi trả lời rằng” (Respondeo), Thánh Thomas kiến tạo lập luận của mình dựa trên khái niệm Aristote về Nguyên nhân cùng đích (Final Cause) – tức là mục đích tối hậu mà một hữu thể hướng tới. Ngài khẳng định rằng toàn bộ sự tồn tại của con người được định hướng về một Cùng đích siêu nhiên (Thiên Chúa), vượt hoàn toàn khỏi tầm với của lý trí tự nhiên.
Để một hữu thể có thể khao khát và hành động hướng về một mục tiêu, hữu thể đó buộc phải có ý niệm về mục tiêu ấy trước. Giống như một người thợ mộc không thể đẽo một khối gỗ thành hình chiếc ghế nếu trong đầu anh ta chưa có Mô thể (Forma) của chiếc ghế đó. Vì mục tiêu tối hậu của con người vượt quá trí hiểu tự nhiên, Thiên Chúa buộc phải can thiệp bằng cách truyền đạt Mặc khải (Revelatio) để con người biết mình đang đi đâu.
Thánh Thomas tiến thêm một bước vô cùng thực tế: ngay cả với những chân lý về Thiên Chúa mà lý trí có thể tự khám phá (ví dụ như việc Thiên Chúa hiện hữu), Mặc khải vẫn là điều bắt buộc. Ngài chỉ ra sự yếu đuối của con người: nếu chỉ dựa vào lý trí, tri thức về Thiên Chúa sẽ chỉ đến được với một số ít người, sau một thời gian dài tìm kiếm, và chắc chắn sẽ bị pha trộn bởi vô số sai lầm.
Hãy hình dung điều này qua hình ảnh ngọn lửa và thanh sắt. Thanh sắt (lý trí tự nhiên) có thể tự nó trở nên ấm lên nhờ ma sát, nhưng quá trình đó chậm chạp, tốn sức và nhiệt lượng không đáng kể. Tuy nhiên, khi thanh sắt được đặt vào ngọn lửa (Mặc khải của Thiên Chúa), nó ngay lập tức tiếp nhận đặc tính của lửa, trở nên nóng rực và phát sáng. Lửa không tiêu diệt thanh sắt, mà nâng tầm bản thể của nó lên một trạng thái hoàn thiện hơn.
Thánh Thomas đối mặt với một vấn nạn kinh điển: Kinh Thánh từng khuyên con người không nên tìm kiếm những điều vượt quá khả năng của mình, vậy tại sao phải nghiên cứu những điều siêu nhiên? Ngài đáp trả bằng sự phân định tinh tế giữa sự kiêu ngạo của lý trí và sự vâng phục của đức tin. Lý trí không được phép kiêu ngạo tự mình khám phá những điều ẩn giấu, nhưng một khi Chân lý đã được Thiên Chúa hạ cố bày tỏ, trí năng con người có bổn phận phải hân hoan đón nhận.
Vấn nạn thứ hai nhắm vào sự chồng chéo: Triết học đã có một nhánh gọi là Siêu hình học (Thần học tự nhiên) nghiên cứu về Thiên Chúa, vậy cớ sao cần thêm Thần học Mặc khải? Thánh Thomas giải thích bằng nguyên lý về Đối tượng hình thức (Formal Object). Hai môn khoa học có thể cùng nghiên cứu một sự vật, nhưng dưới những luồng ánh sáng khác nhau.
Chúng ta có thể lấy ví dụ về việc quan sát mặt trăng. Một nhà thiên văn học cổ đại nhìn mặt trăng bằng mắt thường (tượng trưng cho triết học tự nhiên) và xác định được hình dáng, chu kỳ của nó. Nhưng một phi hành gia đứng trực tiếp trên mặt trăng (tượng trưng cho kiến thức Mặc khải) sẽ biết được thành phần đất đá và những góc khuất mà mắt thường từ Trái Đất không thể thấy. Mặt trăng không thay đổi, nhưng phương tiện nhận thức đã tạo ra hai cấp độ khoa học hoàn toàn khác biệt.
Ý nghĩa thần học của Mục 1 này là nền tảng cho mọi bài viết tiếp theo của Aquinas: Ân sủng không hủy bỏ tự nhiên, nhưng kiện toàn nó. Thần học Mặc khải không bác bỏ triết học, mà sử dụng triết học như một công cụ đắc lực để làm sáng tỏ những mầu nhiệm cao siêu nhất.
