Hình tượng Tiêu Diện Đại Sĩ (Đại Sĩ Diệm Khẩu) trong Phật giáo Đại thừa, với vai trò thống lĩnh, ban phát thức ăn và phổ độ ngạ quỷ, đặt ra một mâu thuẫn hữu thể luận sâu sắc khi đối chiếu với kiến trúc triết học kinh viện của Thánh Thomas Aquinas. Nền tảng của sự dung dưỡng ma quỷ trong Phật giáo giả định rằng các thực thể tâm linh hắc ám có thể được xoa dịu bằng vật chất và có khả năng chuyển hóa tâm thức. Tuy nhiên, qua lăng kính Thomism, luận điểm trung tâm được khẳng định như sau: Việc dung dưỡng ma quỷ là một bất khả thi về mặt hữu thể, bởi các thực thể này là những bản thể vô hình (substantia separata) có ý chí (voluntas) đã cố định vĩnh viễn trong sự thiếu hụt cái thiện (privatio boni), triệt tiêu mọi tiềm năng (potentia) để quay về với trật tự thánh thiêng.
Bản thể Vô hình (Substantia Separata) và Nghịch lý Tương tác Vật lý
Trong tác phẩm Summa Theologica (I, q. 50-51), Aquinas định nghĩa thiên thần và thiên thần sa ngã (ma quỷ) là các substantia separata – những bản thể hoàn toàn phi vật chất, tồn tại độc lập khỏi thể xác (materia). Khác với con người là sự kết hợp giữa mô thể (forma) và chất thể, ma quỷ là những mô thể tinh thuần.
Hệ quả trực tiếp của cấu trúc này là sự vô hiệu của các nghi thức dung dưỡng mang tính vật lý (như thí thực, đốt giấy tiền) mà hình tượng Tiêu Diện Đại Sĩ làm trung gian. Vật chất không thể tác động đến một bản thể phi vật chất. Mặc dù Aquinas thừa nhận ma quỷ có thể thao túng vật chất thông qua chuyển động cục bộ (định luật tự nhiên), chúng không thể “hấp thụ,” “thỏa mãn,” hay “giảm bớt đau khổ” thông qua các vật phẩm cúng dường. Sự đói khát của ngạ quỷ trong nhãn quan Phật giáo là một hình phạt mang tính cảm giác, nhưng trong Thomism, sự đau khổ của ma quỷ hoàn toàn thuộc về tâm linh, phát sinh từ việc ý chí của chúng tự tước đoạt khỏi nguyên nhân tối thượng là Thiên Chúa.
Nhận thức Trực giác (Intellectus) và Sự Cố chấp của Ý chí (Voluntas)
Sự dung dưỡng hàm ý khả năng hối cải hoặc xoa dịu. Tuy nhiên, trong triết học kinh viện, cơ chế nhận thức của các substantia separata hoàn toàn khác biệt với con người. Con người nhận thức qua suy luận tiệm tiến (discursive reasoning), cho phép chúng ta thay đổi quyết định khi tiếp thu thông tin mới. Ngược lại, ma quỷ nhận thức bằng intellectus – một trực giác tóm lược toàn vẹn và tức thời.
Khi một thiên thần đưa ra quyết định đầu tiên, ý chí (voluntas) của nó nắm bắt đối tượng một cách toàn diện và vĩnh viễn. Trong De Malo (q. 16, a. 5), Aquinas lập luận rằng sự sa ngã của ma quỷ là một lựa chọn dứt khoát vì kiêu ngạo. Do đó, ý chí của chúng bị khóa chặt trong khoảnh khắc lựa chọn ấy. Việc Tiêu Diện Đại Sĩ dùng uy dũng để quy phục hay lòng từ bi để chuyển hóa ác nghiệp của ma quỷ là bất khả thi trong hệ thống Thomism, bởi ý chí của ma quỷ không chịu sự chi phối của thời gian hay sự thuyết phục. Chúng chọn cái ác không phải vì thiếu hiểu biết, mà là sự tự quyết định vĩnh cửu chống lại trật tự thiêng liêng.
Hiện thể, Tiềm năng (Actus et Potentia) và Sự thiếu hụt (Privatio Boni)
Theo học thuyết actus et potentia, vạn vật chuyển động bằng cách hiện thực hóa các tiềm năng của mình. Tuy nhiên, cái ác không phải là một hữu thể có thực chất, mà là privatio boni – sự vắng mặt của cái thiện lẽ ra phải có. Ma quỷ, do bản chất phi vật chất, hoạt động gần như ở trạng thái hiện thể thuần túy (tương đối so với bản thể của chúng).
Khi Phật giáo dùng Tiêu Diện Đại Sĩ để “cứu rỗi” các vong linh hắc ám, họ đang gán một potentia (tiềm năng thay đổi) cho một thực thể đã tự đóng băng mình trong một trạng thái hiện thể vĩnh viễn của sự thiếu hụt (privatio boni). Ma quỷ không có tiềm năng trở nên tốt hơn vì chúng không có chất thể (materia) để chịu sự biến đổi tuần tự. Sự ác của chúng là một vết rách hữu thể luận không thể được khâu lại bằng bất kỳ phương thức dung dưỡng hay bồi hoàn nhân quả nào.
Lý thuyết cứu rỗi Ngạ quỷ của Tiêu Diện Đại Sĩ, như lấy muối bỏ sông, không khiến nước mặn hơn mà còn mất luôn cả muối. Việc bố thí cho Ngạ quỷ, lại có thể khiến chúng không thoái lui trước cái ác, mà còn cho chúng ý tưởng cầu thực hơn cầu giải thoát. Tuy rằng hình tượng này mang đậm tính từ bi, nhưng chúng ta phải nhớ rằng Bồ tát Thiên Thủ Thiên Nhãn, ở mỗi bàn tay đều có con mắt, ý nghĩa rằng khi nhìn rõ thì mới hành động, khi hành động thì phải nhìn rõ. Việc giải bài toán bằng một công thức sai, có thể dẫn đến sự luẩn quẩn của kết quả,
Kiến trúc thần học của Thánh Thomas Aquinas duy trì tính chặt chẽ tuyệt đối khi phân định ranh giới hữu thể luận của các thực thể tâm linh. Phân tích đối chiếu cho thấy, mô hình dung dưỡng của Tiêu Diện Đại Sĩ, dù mang đậm giá trị từ bi của Phật giáo, lại va chạm trực diện với nguyên lý cố định vĩnh cửu của substantia separata. Trong hệ tọa độ Thomism, không có bất kỳ thực phẩm vật lý nào xoa dịu được một ý chí đã tự cô lập, và cũng không có sự cứu rỗi nào dành cho một bản thể đã tự tước bỏ mọi tiềm năng vươn tới cái thiện tối hảo.
