Trong quá trình khảo cứu nền tảng triết học và thần học của Quỷ học Công giáo, tôi nhận thấy Summa Theologiae (Tổng Luận Thần Học) của Thánh Thomas Aquinas là một trong những công trình không thể bỏ qua. Đây không đơn thuần là một tác phẩm trình bày giáo lý Kitô giáo, mà còn là một hệ thống tư tưởng siêu hình học có khả năng giải thích trật tự hiện hữu của toàn thể thụ tạo, từ Thiên Chúa, các thiên thần, con người cho đến những thực thể thiêng liêng đã sa ngã. Đối với việc nghiên cứu bản tính và hoạt động của ma quỷ, giá trị của tác phẩm nằm ở chỗ Aquinas không tiếp cận các thực thể này như những nhân vật thuộc truyền thuyết dân gian, cũng không xem chúng như những nguyên lý độc lập đối nghịch với Thiên Chúa, mà đặt chúng vào một trật tự bản thể học và thần học nhất quán.
Được hình thành vào thế kỷ XIII, trong thời kỳ phát triển rực rỡ của triết học Kinh viện, Summa Theologiae phản ánh nỗ lực tổng hợp giữa di sản triết học Hy Lạp, đặc biệt là tư tưởng Aristotle, với truyền thống thần học Kitô giáo được kế thừa từ các Giáo phụ. Thánh Thomas Aquinas không chủ trương loại bỏ lý trí để bảo vệ đức tin, cũng không đặt triết học vào vị trí thay thế thần học. Trái lại, ngài tìm cách xác lập mối tương quan giữa hai lĩnh vực này, dựa trên tiền đề rằng chân lý chỉ có một nguồn gốc tối hậu nơi Thiên Chúa. Bởi vậy, những chân lý được nhận biết bằng lý trí tự nhiên không thể thực sự mâu thuẫn với những chân lý được mặc khải, mặc dù khả năng nhận thức và phạm vi khảo sát của chúng không hoàn toàn giống nhau.
Điểm xuất phát của hệ thống tư tưởng này là Thiên Chúa, Đấng là nguyên nhân tác thành đệ nhất và cứu cánh tối hậu của mọi hữu thể. Toàn thể công trình được triển khai theo một chuyển động thần học từ Thiên Chúa, qua các thụ tạo, rồi trở về với Thiên Chúa. Cách tổ chức ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với Quỷ học, bởi muốn hiểu được một thực thể sa ngã, trước hết cần xác định bản tính nguyên thủy, nguồn gốc hiện hữu và vị trí của thực thể ấy trong trật tự sáng tạo. Không thể khảo sát ma quỷ một cách độc lập với thần học về Thiên Chúa, thiên thần học và học thuyết về sáng tạo, bởi bản tính của các thiên thần sa ngã không phải là một bản tính riêng biệt được tạo dựng để phục vụ điều ác. Chúng vốn là những thụ tạo thiêng liêng, được dựng nên tốt lành, nhưng đã sử dụng ý chí tự do theo một hướng sai lệch.
Khi tìm hiểu cấu trúc của Summa Theologiae, tôi nhận thấy ba phần chính của tác phẩm tạo thành một hệ thống có trật tự rõ ràng. Phần thứ nhất, Pars Prima, khảo sát Thiên Chúa và công trình sáng tạo, trong đó có những vấn đề căn bản về bản thể, bản tính và hoạt động của các thiên thần. Phần thứ hai, Pars Secunda, tập trung vào hành vi luân lý, các nhân đức, các thói xấu, ý chí tự do, ân sủng và cứu cánh của con người. Phần thứ ba, Pars Tertia, trình bày về Đức Kitô và các bí tích như những phương thế của công trình cứu độ. Xét từ góc độ Quỷ học, cả ba phần đều có giá trị nghiên cứu, bởi chúng lần lượt cung cấp nền tảng về bản tính của các thực thể thiêng liêng, cơ chế luân lý của sự sa ngã và vị trí của quyền năng cứu độ trong trật tự thần linh.
Một đặc điểm đáng chú ý khác của tác phẩm là phương pháp biện luận Kinh viện mà Aquinas sử dụng xuyên suốt. Mỗi vấn đề thường được triển khai bằng cách nêu ra những phản đề có khả năng thách thức luận điểm chính, tiếp theo là những thẩm quyền hoặc nguyên lý được viện dẫn để xác lập hướng giải quyết, rồi mới đến phần trả lời và luận giải của tác giả. Cấu trúc này giúp người đọc không chỉ tiếp nhận một kết luận thần học, mà còn có thể theo dõi quá trình hình thành kết luận ấy thông qua những phân biệt khái niệm và lập luận logic. Đối với người nghiên cứu Quỷ học, đây là một phương pháp đặc biệt hữu ích. Những vấn đề như khả năng nhận thức của ma quỷ, giới hạn quyền năng của chúng, bản chất của sự cám dỗ hay nguyên nhân dẫn đến sự sa ngã không thể được giải quyết bằng những nhận định cảm tính. Chúng đòi hỏi phải phân biệt rõ giữa bản tính và hành vi, giữa quyền năng tự nhiên và sự cho phép của Thiên Chúa, giữa ảnh hưởng bên ngoài và quyết định nội tại của ý chí.
Trong số những vấn đề có giá trị nền tảng nhất đối với Quỷ học, tôi đặc biệt quan tâm đến học thuyết về bản thể của cái ác, thường được diễn đạt bằng thuật ngữ privatio boni. Kế thừa tư tưởng của Thánh Augustine, Aquinas xác định rằng cái ác không phải là một hữu thể độc lập, cũng không phải một bản tính đối nghịch tồn tại song song với điều thiện. Cái ác được hiểu như sự thiếu hụt hoặc khiếm khuyết của một điều thiện vốn phải hiện hữu nơi một chủ thể. Điều này có nghĩa là cái ác không có một bản thể riêng biệt để tồn tại độc lập, mà chỉ xuất hiện trong một hữu thể vốn tự bản chất vẫn là một điều thiện xét theo phương diện hiện hữu.
Tôi cho rằng đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất cần ghi nhớ khi khảo cứu bản tính của ma quỷ. Nếu xem cái ác như một bản thể độc lập, người nghiên cứu rất dễ rơi vào quan niệm nhị nguyên, theo đó Thiên Chúa và ma quỷ trở thành hai nguyên lý đối nghịch có quyền năng tương đương hoặc cùng tồn tại như những nguồn gốc tuyệt đối của vũ trụ. Tuy nhiên, trong hệ thống của Aquinas, không có một bản tính nào được Thiên Chúa tạo dựng với tư cách là bản tính ác. Các thiên thần, kể cả những thiên thần sau này sa ngã, đều được tạo dựng trong sự thiện hảo của bản tính. Điều thay đổi không phải là nguồn gốc hiện hữu của chúng, mà là sự sai lệch trong hành vi của ý chí.
Từ nguyên tắc này, vấn đề tiếp theo cần được khảo sát là nguyên nhân khiến một thiên thần vốn được tạo dựng tốt lành lại có thể phạm tội. Đây là một vấn đề đặc biệt khó khăn trong thần học, bởi các thiên thần là những thực thể thiêng liêng có trí tuệ vượt trội so với con người và không bị giới hạn bởi những điều kiện nhận thức thông thường của vật chất. Nếu chúng có khả năng nhận biết chân lý bằng phương thức trí tuệ của bản tính thiên thần, vậy điều gì đã khiến một số thiên thần lựa chọn chống lại Thiên Chúa? Aquinas giải quyết vấn đề này bằng cách phân biệt giữa trí tuệ và ý chí, đồng thời khẳng định rằng sự sa ngã không bắt nguồn từ một bản tính ác có sẵn, mà từ hành vi tự do sai lệch của chính thực thể ấy.
Trong Pars Prima, đặc biệt tại các vấn đề bàn về thiên thần và sự sa ngã của chúng, Aquinas phân tích rằng tội lỗi của thiên thần có liên quan trực tiếp đến sự kiêu ngạo. Thiên thần sa ngã đã hướng ý chí về một điều thiện riêng biệt, tức sự hoàn hảo và vinh quang của chính mình, nhưng lại không quy hướng điều thiện ấy về Thiên Chúa như cứu cánh tối hậu. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở chỗ mong muốn điều thiện, bởi bản thân điều thiện không phải là nguyên nhân của tội lỗi, mà nằm ở cách thức ý chí lựa chọn và sắp xếp các đối tượng của mình. Khi một thụ tạo đặt điều thiện riêng của mình lên trên trật tự thiện hảo tối cao, hành vi ấy trở thành một sự sai lệch luân lý.
Điểm này giúp tôi hiểu rõ hơn bản chất của tội lỗi thiên thần. Sự kiêu ngạo không đơn thuần là thái độ tự đánh giá bản thân quá cao theo nghĩa tâm lý thông thường, mà là một sự rối loạn trong trật tự của ý chí. Thụ tạo không còn quy hướng chính mình về Thiên Chúa, nhưng muốn chiếm lấy một vị trí hoặc một sự hoàn hảo không phù hợp với trật tự mà mình được tạo dựng. Do đó, nguồn gốc của sự sa ngã không thể được giải thích bằng việc cho rằng Thiên Chúa đã tạo dựng nên ma quỷ với một bản tính xấu xa. Chính hành vi tự do của thiên thần đã làm phát sinh sự khiếm khuyết luân lý nơi nó.
Một vấn đề khác cần đặc biệt lưu ý là tính bất biến của ý chí thiên thần sau khi đã lựa chọn. Theo Aquinas, sự lựa chọn của thiên thần có tính chất khác biệt với sự lựa chọn của con người, bởi phương thức nhận thức và hiện hữu của hai loại thụ tạo này không giống nhau. Con người nhận thức thông qua những tiến trình diễn ra trong thời gian, có thể suy xét, thay đổi nhận định và điều chỉnh hành vi trong những hoàn cảnh mới. Trong khi đó, thiên thần nhận thức bằng trí tuệ phi vật chất, không phụ thuộc vào tiến trình cảm giác và suy luận từng bước như con người. Khi đã thực hiện sự lựa chọn luân lý quyết định, ý chí thiên thần được cố định trong hướng lựa chọn ấy. Bởi vậy, những thiên thần trung thành được xác lập trong sự thiện hảo, còn những thiên thần sa ngã bị cố định trong tình trạng chống nghịch Thiên Chúa.
Từ đây, tôi nhận thấy cần phải thận trọng khi diễn giải trạng thái của ma quỷ bằng những phạm trù tâm lý học của con người. Không nên hình dung ma quỷ như một con người có tâm trạng thay đổi, có thể hối hận, dao động hoặc từ bỏ sự lựa chọn của mình theo thời gian. Trong hệ thống thần học của Aquinas, sự cố định của ý chí thiên thần là hệ quả của chính phương thức hiện hữu và nhận thức của chúng. Đây cũng là một trong những điểm quan trọng giúp phân biệt Quỷ học Công giáo với những mô tả dân gian thường nhân cách hóa ma quỷ theo những đặc điểm tâm lý của con người.
Tuy nhiên, việc xác định ý chí của ma quỷ đã cố định trong sự dữ không có nghĩa là bản tính thiên thần của chúng bị hủy diệt. Đây là một phân biệt có ý nghĩa bản thể học rất lớn. Thiên thần sa ngã vẫn là thiên thần xét theo bản tính, vẫn sở hữu trí tuệ, ý chí và những năng lực tự nhiên tương ứng với một hữu thể thiêng liêng. Điều bị sai lệch là trật tự luân lý của ý chí, chứ không phải toàn bộ bản tính được tạo dựng. Chính vì vậy, ma quỷ vẫn có khả năng nhận thức, suy luận và thực hiện những hoạt động phù hợp với năng lực tự nhiên của mình, mặc dù mọi hoạt động ấy đều diễn ra trong tình trạng ý chí đã quay lưng với Thiên Chúa.
Tôi cho rằng cần dành sự chú ý đặc biệt cho điểm này, bởi nó giúp tránh được một ngộ nhận thường gặp: đồng nhất sự sa ngã với việc đánh mất hoàn toàn những năng lực nguyên thủy. Nếu ma quỷ vẫn giữ bản tính thiên thần, thì trí tuệ và sức mạnh tự nhiên của chúng không thể được đánh giá theo những tiêu chuẩn thông thường của con người. Tuy nhiên, cũng không thể từ đó suy diễn rằng chúng sở hữu quyền năng vô hạn. Một thụ tạo, dù có bản tính cao siêu đến đâu, vẫn luôn là thụ tạo. Quyền năng của nó không thể ngang hàng với quyền năng vô hạn của Thiên Chúa, và mọi hoạt động của nó đều nằm trong trật tự quan phòng của Đấng Tạo Hóa.
Khi khảo sát các luận điểm của Aquinas, tôi cũng nhận thấy cần phân biệt giá trị siêu hình học của hệ thống với những quan niệm khoa học tự nhiên thuộc bối cảnh lịch sử mà tác giả kế thừa. Một số mô hình vũ trụ học hoặc cách giải thích về thế giới vật chất trong tư tưởng Trung cổ có thể không còn phù hợp với tri thức khoa học hiện đại. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc toàn bộ những phân tích về bản thể, nguyên nhân, ý chí và sự thiện cũng mất đi giá trị. Người nghiên cứu cần biết phân định đâu là những giả định thuộc khoa học tự nhiên của thời đại, đâu là những nguyên lý triết học và thần học đang được sử dụng để xây dựng lập luận. Việc tiếp nhận một tác phẩm kinh điển không nên là sự chấp nhận nguyên vẹn mọi quan niệm lịch sử, mà phải đi kèm với khả năng đọc hiểu, phân tích và đánh giá đúng phạm vi của từng luận điểm.
Đối với Quỷ học, phương pháp tiếp cận này có ý nghĩa thiết thực. Những câu chuyện về ma quỷ, các hiện tượng siêu nhiên, những lời thuật lại về quỷ ám hay các mô tả liên quan đến hoạt động của tà linh thường chứa đựng nhiều yếu tố không đồng nhất. Có những nội dung thuộc truyền thống thần học, có những nội dung xuất phát từ văn hóa dân gian, có những trường hợp cần được khảo sát bằng tâm lý học hoặc y học, và cũng có những nhận định chỉ dựa trên suy đoán chủ quan. Nếu thiếu một nền tảng khái niệm vững chắc, người nghiên cứu rất dễ đánh đồng các hiện tượng này với nhau. Summa Theologiae cung cấp một hệ thống phân biệt cần thiết để đặt từng vấn đề vào đúng phạm vi khảo sát, thay vì vội vàng quy kết mọi hiện tượng bất thường cho hoạt động của ma quỷ.
Qua những ghi chép ban đầu, tôi nhận thấy Summa Theologiae không nên được xem như một cuốn sách chuyên khảo riêng về ma quỷ, bởi phạm vi của tác phẩm rộng hơn rất nhiều. Giá trị của nó đối với Quỷ học nằm ở nền tảng thần học và siêu hình học mà nó thiết lập. Muốn hiểu ma quỷ là gì, trước hết phải hiểu thiên thần là gì; muốn hiểu sự sa ngã, phải hiểu bản tính thiện hảo của công trình sáng tạo; muốn hiểu tội lỗi, phải hiểu ý chí tự do và trật tự của điều thiện; muốn hiểu quyền năng của ma quỷ, phải hiểu sự khác biệt căn bản giữa quyền năng của Thiên Chúa và năng lực hữu hạn của một thụ tạo.
Trong quá trình đọc và nghiên cứu, tôi xác định Pars Prima, từ vấn đề 44 đến vấn đề 64, là phạm vi cần được ưu tiên khảo sát. Đây là phần trình bày về nguồn gốc các thụ tạo, bản tính của thiên thần, sự phân biệt giữa các thiên thần và những vấn đề liên quan đến sự sa ngã. Đặc biệt, các vấn đề 50–64 có giá trị trực tiếp đối với việc xây dựng nền tảng Thiên thần học và Quỷ học, bởi chúng lần lượt đề cập đến bản thể của thiên thần, trí tuệ, ý chí, tình trạng nguyên thủy và nguyên nhân sa ngã. Tôi cần đọc kỹ từng vấn đề, từng luận đề và các phản đề đi kèm, thay vì chỉ tiếp nhận những kết luận đã được diễn giải trong các tài liệu thứ cấp.
Một hướng nghiên cứu tiếp theo cần được triển khai là đối chiếu các luận điểm của Aquinas với tư tưởng của Thánh Augustine, đặc biệt trong vấn đề nguồn gốc cái ác và sự kiêu ngạo của thiên thần sa ngã. Bên cạnh đó, việc khảo sát Aristotle về hiện thể, tiềm thể, bản thể và nguyên nhân cũng sẽ giúp làm rõ những khái niệm triết học mà Aquinas sử dụng để giải thích sự hiện hữu của các thực thể phi vật chất. Những đối chiếu này không nhằm tạo ra một hệ thống mới thay thế thần học Kinh viện, mà nhằm giúp người nghiên cứu hiểu chính xác hơn cấu trúc lập luận của Aquinas, cũng như nhận diện những tiền đề triết học đứng phía sau mỗi kết luận thần học.
Tạm thời, tôi xem Summa Theologiae là một trong những văn bản nền tảng của toàn bộ chương trình nghiên cứu Quỷ học theo truyền thống Công giáo. Tác phẩm buộc người đọc phải thay đổi cách tiếp cận: thay vì bắt đầu bằng những câu chuyện về ma quỷ, cần bắt đầu bằng câu hỏi về bản thể; thay vì chỉ quan tâm đến những biểu hiện của thế lực sa ngã, cần khảo sát bản tính, trí tuệ, ý chí và giới hạn tự nhiên của chúng; thay vì xem cái ác như một quyền lực độc lập, cần hiểu nó trong tương quan với sự thiện và trật tự sáng tạo của Thiên Chúa.
Điều quan trọng nhất tôi rút ra từ những khảo sát này là ma quỷ không phải một nguyên lý sáng tạo độc lập, cũng không phải một hữu thể có bản tính ác ngay từ nguồn gốc. Chúng là những thiên thần được tạo dựng tốt lành, nhưng đã sử dụng ý chí tự do để lựa chọn một trật tự sai lệch, và sự lựa chọn ấy đã đưa chúng vào tình trạng sa ngã vĩnh viễn. Vì vậy, nghiên cứu ma quỷ không thể tách rời khỏi việc nghiên cứu Thiên Chúa, thiên thần học, bản thể học và thần học về cái ác. Đây chính là điểm khởi đầu cần thiết để xây dựng một nền Quỷ học có cơ sở triết học, có kỷ luật thần học và không bị chi phối bởi những diễn giải giật gân hay các truyền thuyết thiếu căn cứ.
