Trong hành trình khám phá những mầu nhiệm khuất lấp của cõi thiêng liêng, anh em không thể chỉ dừng lại ở những hiện tượng bề mặt hay sự sợ hãi bản năng trước bóng tối. Dưới tư cách là một người nghiên cứu Quỷ học dựa trên nền tảng Giáo lý Công giáo La Mã và triết lý Kinh viện, tôi muốn mời anh em cùng tôi tĩnh tâm bước vào một trong những tư tưởng nền tảng và tráng lệ nhất của Thánh Thomas Aquinas. Chúng ta sẽ cùng nhau mổ xẻ Phần I, Vấn đề 44, Mục 3 trong kiệt tác Tổng luận Thần học, nơi Thánh nhân đặt ra một truy vấn tưởng chừng thuần túy siêu hình nhưng lại là chìa khóa tối thượng để giải mã bản chất của mọi hữu thể, kể cả các ác thần: Liệu có tồn tại một Nguyên nhân mô thể (Exemplar cause) nào khác biệt và độc lập với Thiên Chúa hay không?
Theo đúng nhịp độ biện chứng quen thuộc của Thánh nhân, trí năng chúng ta trước tiên phải đối diện với những vấn nạn nghi ngờ. Tâm thức tự nhiên của con người, vốn chịu ảnh hưởng ít nhiều từ thế giới quan Plato, rất dễ bị cám dỗ bởi suy nghĩ rằng: bởi vì vạn vật thụ tạo trên thế gian này quá đa dạng, phức tạp và vô cùng bất toàn so với sự hoàn hảo tuyệt đối của Thiên Chúa, nên hẳn phải có những “khuôn mẫu” hay những ý niệm độc lập nào đó nằm bên ngoài Thiên Chúa để làm hình mẫu cho vạn vật. Thêm vào đó, nếu Thiên Chúa là sự hiệp nhất duy nhất và đơn thuần, làm sao Ngài có thể chứa đựng vô vàn hình mẫu cho hàng tỷ thụ tạo khác biệt, từ một thiên thần huy hoàng cho đến một hạt cát bé nhỏ? Từ những thắc mắc này, người ta dễ đi đến kết luận sai lầm về sự tồn tại của những cội nguồn kiến tạo khác bên cạnh Thiên Chúa.
Tuy nhiên, trong phần trọng tâm để hóa giải vấn đề, Thánh Thomas đã sử dụng một nhát kiếm lý trí vô cùng sắc bén khi khẳng định rành rọt: Thiên Chúa chính là Nguyên nhân mô thể đầu tiên và duy nhất của toàn bộ vạn vật. Để hiểu thấu điều này, chúng ta cần nắm bắt cấu trúc của các nguyên nhân. Trong triết học Aristote, nếu Nguyên nhân tác thành (Causa efficiens) là lực đẩy vạn vật từ không ra có, thì Nguyên nhân mô thể (Causa exemplaris) đóng vai trò là “bản thiết kế”, là ý niệm nguyên thủy định hình nên cấu trúc của thụ tạo ấy. Bất cứ một hữu thể nào tồn tại trong một chủng loại nhất định đều phải được họa lại từ một nguyên mẫu đã được thấu triệt từ trước. Thiên Chúa không kiến tạo vũ trụ một cách ngẫu nhiên hay nhắm mắt làm liều; Ngài sáng tạo muôn loài bằng Trí năng (Intellect) tối cao của mình. Do đó, hình ảnh, khuôn mẫu của mọi sự phải tồn tại một cách hoàn hảo ngay trong tâm trí của Thiên Chúa trước khi chúng được tượng hình.
Hãy hình dung khái niệm này qua hình ảnh của một người kiến trúc sư. Trước khi những viên gạch (Chất thể – Materia) được sắp xếp để trở thành một ngôi nhà thực sự, hình dáng và cấu trúc của ngôi nhà ấy (Mô thể – Forma) đã hiện hữu trọn vẹn và sống động trong tư tưởng của người kiến trúc sư. Tương tự như vậy, vạn vật được sinh ra dựa trên những Ý niệm Thần linh (Divine Ideas) nằm trong Trí năng Thiên Chúa. Hoặc, để giải quyết vấn nạn về sự đa dạng của vạn vật trong một Thiên Chúa duy nhất, chúng ta có thể dùng ví dụ về ánh sáng mặt trời đi qua một lăng kính. Thiên Chúa thấu hiểu sự hoàn hảo vô biên của chính bản thể Ngài. Ngài nhìn thấy cách mà sự hoàn hảo duy nhất ấy có thể được tham dự và mô phỏng lại qua vô số cách thức và mức độ khác nhau. Giống như một tia sáng trắng thuần khiết duy nhất khi đi qua lăng kính có thể tán xạ thành vô vàn màu sắc rực rỡ, sự duy nhất của Thiên Chúa bao hàm khả năng được phản chiếu qua hàng vạn Bản tính (Essentia) khác biệt của thụ tạo, từ đó ban cho chúng Sự hiện hữu (Esse) bằng hành động sáng tạo. Không có bất kỳ một nguyên mẫu độc lập nào trôi nổi bên ngoài Ngài.
Từ đỉnh cao chói lọi của siêu hình học này, chúng ta bước một bước chuyển mình sâu thẳm để rọi ánh sáng chân lý vào màn đêm của Quỷ học (Demonology). Nguyên lý vĩ đại trên buộc chúng ta phải tái cấu trúc toàn bộ cái nhìn về thế giới của ma quỷ. Nếu mọi hữu thể đều được hình thành từ một Nguyên nhân mô thể trọn hảo trong Trí năng Thiên Chúa, thì bản thân các ác thần, từ Lucifer cho đến những cấp bậc quỷ dữ thấp nhất, ban đầu cũng chính là những kiệt tác vĩ đại của Thiên Chúa. Ở đây, Thần học Công giáo bác bỏ hoàn toàn thuyết Nhị nguyên (Manichaeism) – một tà thuyết cho rằng có một vị thần bóng tối độc lập đã sáng tạo ra ác quỷ. Không hề có một “nguyên mẫu của sự ác” nào tồn tại trong Trí năng Thiên Chúa, bởi cái ác không phải là một thực tại có thật, mà chỉ là sự thiếu vắng sự thiện.
Không hề có một “nguyên mẫu của sự ác” nào tồn tại trong Trí năng Thiên Chúa, bởi cái ác không phải là một thực tại có thật, mà chỉ là sự thiếu vắng sự thiện.
Khi suy gẫm về Quỷ học dưới hệ quy chiếu của Thánh Thomas, ta nhận ra một sự thật vừa bi tráng vừa đáng sợ: Bản thể (Essentia) của quỷ dữ bản chất là sự thiện hảo, bởi chúng là những Thiên thần được tạc nặn theo những Ý niệm Thần linh cao quý nhất. Chúng sở hữu trí tuệ siêu phàm, ý chí mạnh mẽ và sức mạnh thấu triệt vũ trụ. Sự sa ngã của chúng không làm thay đổi cấu trúc thiết kế ban đầu – tức là chúng không biến thành một loài quái vật mang tính thể lý – mà là một sự bẻ gãy khủng khiếp trong trật tự luân lý. Chúng đã từ chối hướng Hiện thực (Actus) của mình về phía Nguyên nhân cùng đích (Causa finalis) là Thiên Chúa, để cuộn tròn vào sự kiêu ngạo của chính mình.
Ma quỷ vẫn giữ nguyên vẹn sự rực rỡ của “bản thiết kế” mà Thiên Chúa đã khắc họa, nhưng chúng đã dùng chính trí năng tinh sạch và sức mạnh nguyên thủy ấy để nổi loạn chống lại Đấng là Cội nguồn sự sống. Sự đáng sợ của một ác thần không nằm ở chỗ nó là một sinh vật gớm ghiếc cõi hạ giới, mà ở chỗ nó là một kẻ thù mang trí tuệ huy hoàng bị biến chất. Mọi sự lừa dối, cám dỗ và phá hoại mà chúng thực hiện trên thế giới con người đều là sự đảo ngược tinh vi của những ân sủng tự nhiên mà chúng vẫn mang trong mình. Vì thế, khi đối diện với thế giới tăm tối này, người tín hữu và các nhà trừ quỷ không được phép mang một nỗi sợ hãi mê tín mù quáng. Thay vào đó, chúng ta phải giữ một sự kính sợ trước trật tự siêu nhiên, đồng thời trang bị cho mình ánh sáng của lý trí và Đức Tin, bởi chúng ta biết rõ rằng: dẫu ma quỷ có quyền năng đến đâu, chúng vẫn vĩnh viễn là những thụ tạo bại trận, những bức tranh phản nghịch không bao giờ có thể tự mình thoát khỏi cái bóng vĩ đại của Nguyên nhân mô thể tối cao là Thiên Chúa Tình Yêu.
