Nếu bạn chỉ được phép nói trong mười phút, hầu như mọi thứ khác đều phải hy sinh cho sự ngắn gọn. Một trong những lý do chính khiến Lewis chia đạo đức thành ba phần (với hình ảnh đoàn tàu cùng ra khơi) là vì đó dường như là cách ngắn gọn nhất để bao quát vấn đề. Ở đây, Lewis muốn đưa ra một vài ý niệm về một cách phân chia khác mà các tác giả xưa kia đã dùng, cách này quá dài để sử dụng trong bài nói chuyện của Lewis, nhưng lại là một cách rất hay.
Theo lược đồ dài hơn này, có bảy “đức hạnh”. Bốn trong số đó được gọi là các đức hạnh “Cốt yếu” (Cardinal virtues), và ba đức hạnh còn lại được gọi là các đức hạnh “Thần học” (Theological virtues). Các đức hạnh “Cốt yếu” là những điều mà mọi người văn minh đều công nhận: các đức hạnh “Thần học” là những điều mà, theo quy luật, chỉ có các Cơ Đốc nhân mới biết. Tôi sẽ đề cập đến các đức hạnh Thần học sau: hiện tại tôi đang nói về bốn đức hạnh Cốt yếu. (Từ “Cardinal” không liên quan gì đến các “Hồng y” [Cardinals] trong Giáo hội La Mã. Nó bắt nguồn từ một từ tiếng Latin có nghĩa là “bản lề của cánh cửa”. Chúng được gọi là các đức hạnh “cốt yếu” bởi vì chúng, như cách chúng ta thường nói, mang tính “then chốt”.) Đó là:
- SỰ KHÔN NGOAN (PRUDENCE).
- SỰ TIẾT ĐỘ (TEMPERANCE).
- SỰ CÔNG BÌNH (JUSTICE).
- SỰ CAN ĐẢM (FORTITUDE).
Sự Khôn Ngoan có nghĩa là lẽ thường thực tế, chịu khó suy nghĩ thấu đáo về việc bạn đang làm và điều gì có khả năng xảy ra từ việc đó. Ngày nay, hầu hết mọi người hiếm khi nghĩ về Sự Khôn Ngoan như một trong những “đức hạnh”. Trên thực tế, bởi vì Đấng Christ phán rằng chúng ta chỉ có thể vào thế giới của Ngài bằng cách trở nên như trẻ con, nên nhiều Cơ Đốc nhân có ý tưởng rằng, miễn là bạn “tốt bụng”, thì khờ khạo một chút cũng chẳng sao. Nhưng đó là một sự hiểu lầm. Thứ nhất, hầu hết trẻ em đều thể hiện rất nhiều “sự khôn ngoan” đối với những việc chúng thực sự quan tâm, và suy nghĩ về chúng khá hợp lý. Thứ hai, như Thánh Phao-lô chỉ ra, Đấng Christ không bao giờ có ý nói chúng ta phải mãi là trẻ con trong trí tuệ: trái lại, Ngài bảo chúng ta không chỉ phải “đơn sơ như bồ câu”, mà còn phải “khôn ngoan như rắn”. Ngài muốn một trái tim trẻ thơ, nhưng một cái đầu của người trưởng thành. Ngài muốn chúng ta đơn sơ, nhất quán, giàu tình cảm và dễ dạy bảo, như những đứa trẻ ngoan; nhưng Ngài cũng muốn từng chút trí tuệ mà chúng ta có phải nhạy bén trong công việc của nó, và ở trong tư thế chiến đấu tốt nhất. Việc bạn quyên góp tiền cho một tổ chức từ thiện không có nghĩa là bạn không cần cố gắng tìm hiểu xem tổ chức từ thiện đó có lừa đảo hay không. Việc bạn đang suy nghĩ về chính Thiên Chúa (ví dụ, khi bạn đang cầu nguyện) không có nghĩa là bạn có thể hài lòng với những ý niệm ngây ngô như khi bạn lên năm. Tất nhiên, hoàn toàn đúng khi nói rằng Thiên Chúa sẽ không yêu bạn ít đi, hoặc ít trọng dụng bạn hơn, nếu bạn tình cờ sinh ra với một bộ não hạng hai. Ngài có chỗ cho những người ít hiểu biết, nhưng Ngài muốn mọi người sử dụng hết sự hiểu biết mà họ có. Khẩu hiệu đúng đắn không phải là “Hãy sống tốt, cô bé ngoan, và nhường sự khôn khéo cho người khác,” mà là “Hãy sống tốt, cô bé ngoan, và đừng quên rằng điều này bao hàm việc phải khôn khéo nhất trong khả năng của con.” Thiên Chúa chẳng ưa gì những kẻ lười biếng trong tư duy cũng như bất kỳ loại lười biếng nào khác. Nếu bạn đang nghĩ đến việc trở thành một Cơ Đốc nhân, tôi cảnh báo bạn rằng bạn đang dấn thân vào một điều sẽ chiếm lấy toàn bộ con người bạn, cả trí óc lẫn mọi thứ. Nhưng, may mắn thay, nó lại tác động theo chiều hướng ngược lại. Bất cứ ai thực tâm cố gắng trở thành một Cơ Đốc nhân sẽ sớm thấy trí tuệ của mình được mài giũa: một trong những lý do khiến người ta không cần nền giáo dục đặc biệt nào để trở thành Cơ Đốc nhân là vì bản thân Cơ Đốc giáo đã là một nền giáo dục. Đó là lý do tại sao một tín hữu ít học như Bunyan1 lại có thể viết nên một cuốn sách khiến cả thế giới kinh ngạc.
Thật không may, Sự Tiết Độ là một trong những từ đã bị thay đổi ý nghĩa. Ngày nay nó thường có nghĩa là kiêng rượu hoàn toàn (teetotalism). Nhưng vào cái thời mà đức hạnh cốt yếu thứ hai này được đặt tên là “Sự Tiết Độ”, nó không mang nghĩa như vậy chút nào. Sự Tiết Độ không đề cập riêng đến đồ uống, mà đến tất cả mọi khoái lạc; và nó không có nghĩa là kiêng cữ hoàn toàn, mà là đi đến mức độ đúng đắn và không vượt quá giới hạn. Thật sai lầm khi nghĩ rằng tất cả Cơ Đốc nhân phải là những người kiêng rượu hoàn toàn; Hồi giáo, chứ không phải Cơ Đốc giáo, mới là tôn giáo cấm rượu. Dĩ nhiên, bổn phận của một Cơ Đốc nhân cụ thể, hoặc của bất kỳ Cơ Đốc nhân nào, vào một thời điểm cụ thể, có thể là kiêng đồ uống có cồn, hoặc vì anh ta là kiểu người không thể uống mà không uống quá nhiều, hoặc vì anh ta muốn dành tiền cho người nghèo, hoặc vì anh ta đang ở cùng những người có khuynh hướng nghiện rượu và không được khuyến khích họ bằng việc mình cũng uống. Nhưng điểm mấu chốt là anh ta đang kiêng cữ, vì một lý do tốt đẹp, khỏi một điều mà anh ta không lên án và là điều anh ta vui khi thấy người khác tận hưởng. Một trong những dấu hiệu của một kiểu người xấu nào đó là anh ta không thể từ bỏ một thứ gì đó mà không muốn mọi người khác cũng phải từ bỏ nó. Đó không phải là cách của Cơ Đốc nhân. Một cá nhân Cơ Đốc có thể thấy cần thiết phải từ bỏ đủ loại thứ vì những lý do đặc biệt – hôn nhân, hoặc thịt, hoặc bia, hoặc rạp chiếu phim; nhưng ngay khoảnh khắc anh ta bắt đầu nói rằng tự bản thân những thứ đó là xấu xa, hoặc tỏ thái độ khinh khỉnh với những người khác sử dụng chúng, anh ta đã đi sai đường.
Một tai hại lớn đã bị gây ra bởi sự giới hạn hiện đại của từ “Sự Tiết Độ” vào vấn đề rượu bia. Nó khiến người ta quên rằng bạn cũng có thể trở nên thiếu tiết độ y như vậy đối với rất nhiều thứ khác. Một người đàn ông coi chơi gôn hay chiếc xe mô-tô là trung tâm cuộc đời mình, hay một người phụ nữ dành trọn tâm trí cho quần áo, bài bridge hay con chó cưng của bà ta, thì cũng “thiếu tiết độ” y như một người say xỉn mỗi tối. Tất nhiên, điều đó không biểu hiện ra bên ngoài một cách dễ thấy: cơn nghiện bài bridge hay nghiện gôn không làm bạn ngã gục giữa đường. Nhưng Thiên Chúa không bị đánh lừa bởi vẻ bề ngoài.
Sự Công Bình có nghĩa nhiều hơn là những chuyện diễn ra trong các tòa án pháp luật. Nó là tên gọi cũ cho tất cả những gì ngày nay chúng ta gọi là “sự công bằng”; nó bao gồm sự trung thực, sự sòng phẳng (biết cho đi và nhận lại), lòng chân thật, giữ lời hứa, và tất cả những khía cạnh đó của cuộc sống. Và Sự Can Đảm bao gồm cả hai loại dũng khí – loại dám đối mặt với nguy hiểm cũng như loại “kiên trì chịu đựng” dưới nỗi đau đớn. “Gan dạ” có lẽ là từ tiếng Anh hiện đại gần nghĩa nhất. Dĩ nhiên, bạn sẽ nhận thấy rằng bạn không thể thực hành bất kỳ đức hạnh nào khác được lâu dài nếu không đưa đức hạnh này vào cuộc.
Còn một điểm nữa về các đức hạnh cần được lưu ý. Có một sự khác biệt giữa việc thực hiện một hành động công bình hay tiết độ cụ thể và việc trở thành một người công bình hay tiết độ. Một người chơi quần vợt không giỏi thỉnh thoảng vẫn có thể thực hiện một cú đánh tốt. Điều bạn muốn nói về một tay vợt giỏi là người mà mắt, cơ bắp và thần kinh đã được rèn luyện qua vô số cú đánh tốt đến mức giờ đây chúng có thể được tin cậy. Chúng có một khí chất hay phẩm chất nhất định hiện hữu ngay cả khi anh ta không chơi bóng, cũng giống như tâm trí của một nhà toán học có một thói quen và cái nhìn nhất định hiện hữu ngay cả khi anh ta không làm toán. Cũng theo cách ấy, một người kiên trì thực hiện các hành động công bình cuối cùng sẽ có được một phẩm chất tính cách nhất định. Và chính phẩm chất đó, chứ không phải các hành động cụ thể, là điều chúng ta muốn nói đến khi bàn về “đức hạnh”.
Sự phân biệt này quan trọng vì lý do sau. Nếu chúng ta chỉ nghĩ đến các hành động cụ thể, chúng ta có thể khuyến khích ba ý tưởng sai lầm.
(1) Bạn có thể nghĩ rằng, miễn là bạn làm điều đúng, thì việc bạn làm điều đó như thế nào hay tại sao lại làm không quan trọng – liệu bạn làm một cách tự nguyện hay miễn cưỡng, hậm hực hay vui vẻ, vì sợ dư luận hay vì chính việc đó. Nhưng sự thật là những hành động đúng đắn được thực hiện vì lý do sai trái sẽ không giúp xây dựng phẩm chất bên trong hay tính cách được gọi là “đức hạnh”, và chính phẩm chất hay tính cách này mới thực sự quan trọng. (Nếu tay vợt tồi đánh bóng rất mạnh, không phải vì anh ta thấy cần một cú đánh mạnh, mà vì anh ta mất bình tĩnh, thì cú đánh của anh ta có thể, do may mắn, giúp anh ta thắng ván đó; nhưng nó sẽ không giúp anh ta trở thành một tay vợt đáng tin cậy.)
(2) Chúng ta có thể nghĩ rằng Thiên Chúa chỉ đơn giản muốn sự vâng phục đối với một bộ quy tắc: trong khi Ngài thực sự muốn những con người thuộc về một hạng người cụ thể.
(3) Chúng ta có thể nghĩ rằng các “đức hạnh” chỉ cần thiết cho cuộc sống hiện tại này – rằng ở thế giới bên kia, chúng ta có thể ngừng sống công bình vì chẳng có gì để tranh chấp và ngừng can đảm vì chẳng có nguy hiểm nào. Nào, hoàn toàn đúng là có lẽ sẽ không có dịp cho các hành động công bình hay can đảm ở thế giới bên kia, nhưng sẽ có mọi cơ hội để hiện diện như một hạng người mà chúng ta chỉ có thể trở thành nhờ kết quả của việc thực hiện những hành động như vậy ở đây. Vấn đề không phải là Thiên Chúa sẽ từ chối cho bạn vào thế giới vĩnh hằng của Ngài nếu bạn không có những phẩm chất tính cách nhất định: vấn đề là nếu con người không có ít nhất là sự khởi đầu của những phẩm chất đó bên trong mình, thì không một điều kiện bên ngoài nào có thể tạo nên một “Thiên Đàng” cho họ – nghĩa là, có thể làm cho họ hạnh phúc với loại hạnh phúc sâu sắc, mạnh mẽ và không thể lay chuyển mà Thiên Chúa dành cho chúng ta.
- Xem thêm: https://www.britannica.com/biography/John-Bunyan ↩︎