Liệu Thiên thần có hoàn toàn vô thể (incorporeal) hay không? Theo St. Aquinas, thì nhất định phải có một số thụ tạo vô thể, bởi vì các thụ tạo này được Thiên Chúa tạo ra để hướng đến sự thiện tuyệt đối, mà chỉ có sự vô thể mới thể hiện được sự tuyệt đối đó.
Vấn nạn 1: Dường như thiên thần không hoàn toàn vô thể. Bởi lẽ, điều gì chỉ vô thể đối với chúng ta, mà không phải trong mối tương quan với Thiên Chúa, thì không vô thể một cách tuyệt đối (absolutely incorporeal). Nhưng thánh Gioan Đamascênô nói (De Fide Orth. ii) rằng “thiên thần được gọi là vô thể và phi vật chất đối với chúng ta; nhưng khi so sánh với Thiên Chúa, ngài lại mang tính vật thể (corporeal) và vật chất (material)”. Do đó, ngài không vô thể một cách tuyệt đối (simply incorporeal)1.
Vấn nạn 2: Hơn nữa, không có gì bị chuyển động ngoại trừ một vật thể (body), như Triết gia (the Philosopher) đã nói (Phys. vi, text 32). Nhưng thánh Đamascênô nói (De Fide Orth. ii) rằng “thiên thần là một bản thể có trí tuệ luôn chuyển động (ever movable intellectual substance)”. Do đó, thiên thần là một bản thể vật chất (corporeal substance).
Vấn nạn 3: Hơn nữa, thánh Ambrôsiô nói (De Spir. Sanct. i, 7): “Mọi thụ tạo đều bị giới hạn trong chính bản tính (nature) của nó.” Nhưng sự giới hạn là đặc tính thuộc về các vật thể. Do đó, mọi thụ tạo đều mang tính vật thể. Mà các thiên thần là thụ tạo của Thiên Chúa, như đã được tỏ bày trong Thánh Vịnh 148:2: “Hãy ngợi khen Chúa, hỡi toàn thể thiên sứ Người”; và xa hơn nữa (câu 4), “Vì Người đã phán, và chúng được tạo thành; Người đã truyền lệnh, và chúng được dựng nên.” Do đó, các thiên thần mang tính vật thể.
Trái lại, có lời chép (Tv 103:4): “Người làm cho các thiên sứ Người trở nên những thần khí (spirits).”
Tôi trả lời rằng: Ắt hẳn phải có một số thụ tạo vô thể. Bởi lẽ, điều được Thiên Chúa nhắm đến cách ưu việt (principally intended) nơi các thụ tạo chính là sự thiện (good), và điều này hệ tại ở việc nên giống (assimilation) chính Thiên Chúa. Và sự nên giống hoàn hảo của một hậu quả (effect) đối với nguyên nhân (cause) được hoàn tất khi hậu quả mô phỏng nguyên nhân theo đúng cách thức mà nguyên nhân sản sinh ra hậu quả; như sức nóng sinh ra sức nóng. Mà Thiên Chúa sản sinh ra thụ tạo bằng trí tuệ (intellect) và ý chí (will) của Người (Q. 14, A. 8; Q. 19, A. 4). Do đó, sự trọn hảo của vũ trụ đòi hỏi phải có các thụ tạo có trí tuệ (intellectual creatures).
Tuy nhiên, hoạt động hiểu biết (intelligence) không thể là hành động của một vật thể, hay của bất kỳ năng lực vật thể (corporeal faculty) nào; vì mọi vật thể đều bị giới hạn vào chiều kích “tại đây” (here) và “lúc này” (now)2. Do đó, sự trọn hảo của vũ trụ đòi hỏi sự hiện hữu của một thụ tạo vô thể.
Mặc dù vậy, các học giả cổ đại (The ancients), do không nhận thức đúng đắn sức mạnh của trí tuệ, và không thể tạo ra một sự phân biệt thỏa đáng giữa giác quan (sense) và trí năng (intellect), đã cho rằng không có gì tồn tại trên thế giới ngoại trừ những gì có thể được lĩnh hội bằng giác quan và trí tưởng tượng (imagination). Và vì chỉ có các vật thể mới rơi vào phạm vi của trí tưởng tượng, nên họ cho rằng không có hữu thể (being) nào tồn tại ngoại trừ các vật thể, như Triết gia đã quan sát thấy (Phys. iv, text 52,57). Từ đó nảy sinh sai lầm của phái Xa-đốc (Sadducees), những kẻ cho rằng không có thần khí (Cv 23:8).
Nhưng chính sự thật rằng trí năng vượt lên trên giác quan là một minh chứng hợp lý cho thấy có một số sự vật vô thể chỉ có thể được lĩnh hội hoàn toàn bằng trí năng.
Phúc đáp Vấn nạn 1: Các bản thể vô thể nằm ở bậc trung gian giữa Thiên Chúa và các thụ tạo vật thể. Mà một vị trí trung gian, khi so sánh với một thái cực, lại dường như là thái cực đối lập, như nước ấm khi so với nước nóng thì có vẻ như là lạnh; và vì thế, người ta nói rằng các thiên thần, khi so sánh với Thiên Chúa, là vật chất và mang tính vật thể, dẫu vậy, không phải theo nghĩa là có bất kỳ yếu tố vật thể nào thực sự tồn tại trong các ngài.
Phúc đáp Vấn nạn 2: Sự chuyển động (movement) ở đây được hiểu theo nghĩa áp dụng cho trí tuệ và ý chí. Do đó, thiên thần được gọi là một bản thể luôn chuyển động, bởi vì ngài luôn luôn thấu hiểu trong hiện thể (actually intelligent), chứ không phải lúc thì trong hiện thể (actually), lúc lại trong tiềm thể (potentially) như chúng ta3. Do đó, rõ ràng là vấn nạn này dựa trên một sự nhập nhằng về khái niệm (equivocation).
Phúc đáp Vấn nạn 3: Bị bao định bởi các ranh giới không gian (local limits) là đặc tính chỉ thuộc về các vật thể; trong khi đó, bị bao định bởi các ranh giới yếu tính (essential limits) là đặc tính thuộc về mọi thụ tạo, cả vật thể lẫn thần thiêng (spiritual)4. Vì thế thánh Ambrôsiô đã nói (De Spir. Sanct. i, 7) rằng “mặc dù có một số sự vật không bị chứa đựng trong một không gian vật thể, nhưng chúng vẫn không kém phần bị bao định bởi chính bản thể (substance) của chúng.”
- Simply incorporeal: Từ simply ở đây dịch từ nguyên bản Latinh là simpliciter, mang ý nghĩa triết học là “một cách tuyệt đối”, “một cách tự thân” hoặc “không kèm theo điều kiện kiện chế” (in an unqualified sense), đối lập với secundum quid (trong một khía cạnh nhất định). Vì thế dịch là “vô thể một cách tuyệt đối” sẽ chính xác hơn ý nghĩa “đơn giản” trong ngôn ngữ hiện đại. ↩︎
- “Here” and “now”: Trong siêu hình học Kinh viện, nguyên bản Latinh là hic et nunc. Đây là nguyên lý cá biệt hóa (principle of individuation) bằng vật chất (materia signata quantitate). Bất cứ thứ gì mang tính vật chất đều bị giới hạn bởi không gian (tại đây) và thời gian (lúc này). Vì Thiên thần không bị ràng buộc bởi vật chất, ngài không bị giới hạn bởi hic et nunc. ↩︎
- Actually / Potentially: Đây là cặp phạm trù căn cốt của hệ thống tư tưởng Thomas Aquinas, gốc Latinh là in actu (trong hiện thể) và in potentia (trong tiềm thể). Ý của Aquinas là trí tuệ con người phải đi từ chỗ “có khả năng hiểu biết” (tiềm thể) đến chỗ “thực sự hiểu biết” (hiện thể), tức là có sự biến dịch. Còn thiên thần không cần qua suy luận tuần tự, trí tuệ ngài luôn nằm ở trạng thái đã kích hoạt và thấu tỏ toàn vẹn (hiện thể), nên “chuyển động” ở đây là hoạt động nội tại của trí tuệ chứ không phải sự dịch chuyển không gian hay biến đổi vật lý. ↩︎
- Local limits vs Essential limits: “Local limits” (ranh giới không gian) ám chỉ vật thể chiếm một chỗ trong không gian. “Essential limits” (ranh giới yếu tính) ám chỉ rằng mọi thụ tạo (dù là thiên thần) đều bị giới hạn bởi yếu tính của nó — nghĩa là bản tính của thụ tạo không vô hạn như Thiên Chúa, vì chỉ nơi Thiên Chúa, yếu tính (essentia) mới đồng nhất với sự hiện hữu (esse). Sự “bao định” (circumscribed) ở đây cho thấy tính hữu hạn của mọi thụ tạo trước Đấng Tạo Hóa. ↩︎
