Tác phẩm Frankenstein (1818) của Mary Shelley không chỉ đơn thuần là một câu chuyện kinh dị Gothic mà còn là một văn bản phức tạp về thần học đảo ngược và sự tha hóa hiện sinh. Bài viết này phân tích “tính quỷ dị” (the demonic nature) không phải dưới dạng một thực thể siêu nhiên ngoại lai, mà như một sự phản chiếu nội tại giữa Kẻ Sáng Tạo (Victor Frankenstein) và Tạo Vật (The Creature). Thông qua lăng kính của huyền thoại Prometheus và thiên sử thi Paradise Lost (Thiên đường đã mất) của John Milton, bài luận sẽ làm sáng tỏ luận điểm: Tính quỷ dị trong Frankenstein là sự đan xen giữa tham vọng tiếm quyền Thiên Chúa của con người và bi kịch của sự chối bỏ Ân sủng, biến cả chủ thể sáng tạo lẫn đối tượng được sáng tạo thành những “con quỷ” trong địa ngục do chính họ tạo ra.
Định nghĩa lại “Quỷ dị” trong bối cảnh Gothic
Trong truyền thống Thần học Cơ đốc giáo thời Trung cổ, “Quỷ” (Demon) thường được hiểu là những thiên thần sa ngã, những thực thể tâm linh đối nghịch với Thiên Chúa. Tuy nhiên, bước sang kỷ nguyên Lãng mạn (Romanticism) và Gothic, Mary Shelley đã thế tục hóa khái niệm này.
Trong Frankenstein, tính “quỷ dị” không xuất phát từ hỏa ngục (Hell) theo nghĩa đen, mà xuất phát từ sự vi phạm trật tự tự nhiên và đạo đức. “Quỷ” ở đây là một kiến trúc xã hội và tâm lý. Shelley đã khéo léo sử dụng sự ghê rợn về thể xác (body horror) để dẫn dắt người đọc đến một nỗi kinh hoàng sâu sắc hơn: sự quái đản của linh hồn. Câu hỏi cốt lõi mà tác phẩm đặt ra không phải là “Con quỷ trông như thế nào?”, mà là “Điều gì tạo nên một con quỷ?”.
Victor Frankenstein: Quỷ tính của tri thức và sự tiếm quyền (The Demonic Intellect)
Sai lầm phổ biến của độc giả đại chúng là gọi con quái vật là “Frankenstein”. Tuy nhiên, Frankenstein là tên của nhà khoa học – và xét trên phương diện đạo đức thần học, Victor Frankenstein mới là hiện thân đầu tiên của tính quỷ dị.
Prometheus Hiện đại và tội lỗi Kiêu ngạo (Hubris) – Mary Shelley đặt phụ đề cho tác phẩm là The Modern Prometheus. Nếu Prometheus trong thần thoại Hy Lạp đánh cắp lửa trời (đại diện cho tri thức thần thánh) để trao cho loài người, thì Victor đánh cắp bí mật của sự sống để thỏa mãn cái tôi vĩ cuồng. Hành động thu thập các bộ phận cơ thể từ nhà xác và hầm mộ để ghép lại sự sống là một dạng “chiêu hồn thuật” (necromancy) được ngụy trang dưới lớp vỏ khoa học.
Tính quỷ dị của Victor nằm ở sự tiếm quyền Tạo Hóa (Playing God). Anh ta muốn tạo ra một chủng loài mới tôn sùng mình như một đấng tối cao. Đây chính là tội lỗi nguyên thủy của Lucifer: Non serviam (Ta sẽ không phục vụ). Victor không phục vụ tự nhiên, anh ta muốn thống trị nó. Sự ám ảnh này đã biến anh ta thành nô lệ cho chính tham vọng của mình, cô lập anh ta khỏi xã hội loài người, biến phòng thí nghiệm thành một “tế đàn” cô độc và u ám.
Người cha vô trách nhiệm: Nguồn gốc của cái Ác – Nếu Thiên Chúa tạo ra Adam bằng tình yêu và ban cho Eden, thì Victor tạo ra Quái vật trong sự ghê tởm và bỏ rơi nó ngay khi nó mở mắt. Tính quỷ dị của Victor thể hiện rõ nhất ở sự chối bỏ trách nhiệm. Anh ta là một “Thiên Chúa” tàn nhẫn, kẻ đã ném tạo vật của mình vào một thế giới thù địch mà không có sự hướng dẫn hay bảo vệ. Hành động bỏ rơi này là mầm mống biến một sinh linh vô tội (tabula rasa) thành một ác quỷ báo thù. Do đó, Victor là kiến trúc sư của mọi bi kịch, là “con quỷ” khởi nguyên.
Từ Adam đến Satan – Tiến trình quỷ hóa (The Demonization Process)
Tạo vật trong Frankenstein là một trong những nhân vật phức tạp nhất văn học Anh. Hắn không sinh ra là quỷ dữ; hắn trở thành quỷ dữ.
Sự phi lý của hình hài (The Grotesque) – Vẻ ngoài của Tạo vật là yếu tố đầu tiên kích hoạt nỗi sợ hãi “kinh dị”. Hắn được ghép từ những bộ phận đẹp đẽ (theo lựa chọn của Victor), nhưng khi kết hợp lại, chúng tạo nên sự gớm ghiếc: da vàng vọt, mắt đục ngầu, môi đen. Đây là sự mô phỏng méo mó của “Imago Dei” (Hình ảnh Thiên Chúa). Sự hiện diện của hắn là một sự báng bổ đối với thẩm mỹ tự nhiên, khiến bất kỳ ai nhìn thấy cũng nảy sinh phản xạ chối bỏ.
Sự tự nhận thức qua Paradise Lost – Điểm mấu chốt trong quá trình chuyển biến tâm lý của Tạo vật là khi hắn đọc được Paradise Lost của John Milton. Hắn tìm thấy sự tương đồng giữa mình và Adam, nhưng nhanh chóng nhận ra sự khác biệt chua chát:
“Ta lẽ ra phải là Adam của ngươi, nhưng ta lại là thiên thần sa ngã… Ta cô độc và bất hạnh.”
Khi nhận ra Đấng Sáng Tạo (Victor) ghê tởm mình và loài người xua đuổi mình, Tạo vật đã đưa ra một lựa chọn mang tính hiện sinh: “Evil, be thou my good” (Hỡi cái Ác, hãy là cái Thiện của ta). Đây là tuyên ngôn của Satan trong tác phẩm của Milton. Tính quỷ dị của Tạo vật, do đó, là một phản ứng xã hội học. Hắn chọn trở thành quỷ dữ vì xã hội không cho phép hắn làm người. Hắn giết William, Henry Clerval, và Elizabeth không phải vì bản năng thú tính, mà là một chiến lược trừng phạt đầy lý trí nhắm vào Victor. Đó là sự tàn độc của một trí tuệ bị tổn thương.
Mô-típ Song trùng (Doppelgänger): Hai mặt của một đồng xu
Một luận điểm học thuật quan trọng khi phân tích tính quỷ dị trong Frankenstein là xem xét mối quan hệ giữa Victor và Tạo vật dưới góc độ tâm lý học chiều sâu: Họ là những bản thể song trùng (Doppelgänger).
Sự truy đuổi trong vô vọng – Suốt tác phẩm, hai nhân vật này bị khóa chặt trong một cuộc truy đuổi vĩnh cửu. Victor đuổi theo Tạo vật, và Tạo vật dụ dỗ Victor đi theo mình. Họ không thể sống thiếu nhau. Tạo vật chính là hiện thân của “cái Tôi” (The Id) đen tối, những ham muốn bị kìm nén và sự cô độc của Victor.
Sự hoán đổi vị trí – Đến cuối tác phẩm, ranh giới giữa người và quỷ bị xóa nhòa hoàn toàn. Victor trở nên man dại, tàn nhẫn và obsessed (ám ảnh) với việc giết chóc không kém gì Tạo vật. Cả hai đều bị lưu đày khỏi xã hội loài người, lang thang ở những vùng băng giá hoang vu nhất của Trái Đất. Trong cảnh cuối cùng, khi Victor chết, Tạo vật khóc thương cho “cha” mình. Sự đau khổ của Tạo vật cho thấy hắn nhân văn hơn Victor, và sự thù hận của Victor cho thấy anh ta quỷ quyệt hơn Tạo vật. Đây là tính biện chứng của sự quỷ dị: Kẻ này là địa ngục của kẻ kia.
Bối cảnh và Không gian: Địa ngục trần gian
Mary Shelley sử dụng thủ pháp “Sublime” (Cái trác tuyệt/Hùng vĩ) của chủ nghĩa Lãng mạn để tô đậm tính quỷ dị.
- Phòng thí nghiệm: Không gian chật hẹp, đầy tử khí, nơi ranh giới sống – chết bị xâm phạm.
- Dãy Alps và Biển Băng (The Sea of Ice): Những cảnh quan hùng vĩ nhưng lạnh lẽo, tàn nhẫn. Sự lạnh giá của băng tuyết phản chiếu sự băng hoại trong tâm hồn Victor và sự cô độc tuyệt đối của Tạo vật. Địa ngục trong Frankenstein không có lửa (như Dante mô tả), mà là băng giá – sự vắng mặt của hơi ấm tình người.
Bài học về Đạo đức hiện sinh và Thần học
Tính quỷ dị trong Frankenstein là một lời cảnh báo vượt thời gian. Mary Shelley đã chứng minh rằng “quỷ dữ” không phải là một thế lực ngoại lai xâm nhập vào thế giới con người, mà nó được thai nghén từ chính tham vọng vô độ của trí tuệ và sự thiếu vắng lòng trắc ẩn.
- Victor đại diện cho con quỷ của sự kiêu ngạo trí thức (Intellectual Pride).
- Tạo vật đại diện cho con quỷ của sự phẫn uất và bị ruồng bỏ (Social Alienation).
Tác phẩm khép lại với hình ảnh Tạo vật trôi dạt vào bóng tối của cực Bắc, tự thiêu mình để kết thúc sự tồn tại đau khổ. Nhưng dư âm của nó vẫn còn đó: Khi con người cố gắng đóng vai Chúa mà không có tình thương của Chúa, họ sẽ chỉ tạo ra những con quỷ. Frankenstein vì thế, là một văn bản “Quỷ học hiện đại”, nơi con quỷ đáng sợ nhất chính là khuôn mặt của con người trong gương.
Tài liệu tham khảo thêm
- John Milton, Paradise Lost: Để hiểu rõ sự song hành giữa Satan và Tạo vật.
- Huyền thoại Prometheus: Để phân tích sâu hơn về hình phạt của kẻ trộm lửa.
- Jean-Jacques Rousseau: Về khái niệm “con người tự nhiên” (noble savage) bị xã hội làm tha hóa.