Cụm từ Latinh “Totus ad Deum” – “Tất cả hướng về Thiên Chúa” – là sự cô đọng súc tích nhất của telos, mục đích luận tối hậu của toàn bộ thực tại hữu hình và vô hình trong khuôn khổ tư tưởng Kitô giáo kinh viện. Nó không chỉ mô tả một hành vi đạo đức hay một khát vọng thiêng liêng; nó là một tuyên bố bản thể luận. Mọi thụ tạo, từ hòn đá vô tri đến các thiên thần thuần túy trí tuệ, đều tồn tại bởi Thiên Chúa và vì Thiên Chúa. Sự thiện hảo của chúng được đo lường bằng mức độ chúng phản ánh và hướng về Nguồn Cội của mình. “Totus ad Deum” là công thức của sự hoàn hảo, của trật tự vũ trụ (ordo) và của hạnh phúc tối hậu (beatitudo).
Tuy nhiên, để hiểu trọn vẹn chiều sâu của ánh sáng, Thần học buộc phải xem xét bản chất của bóng tối. Để thẩm định giá trị của “Totus ad Deum,” chúng ta phải đối mặt với sự phủ định tuyệt đối của nó: một thực tại đã từng được tạo dựng ad Deum nhưng đã chọn, bằng một Ý chí dứt khoát và vĩnh viễn, trở thành aversio a Deo (sự quay lưng lại với Thiên Chúa). Đây chính là lĩnh vực nghiên cứu của Quỷ học (Demonology).
Chúng ta sẽ sử dụng các công cụ siêu hình học của Thánh Augustino và Thánh Tommaso Aquinas để mổ xẻ lý do tại sao và làm thế nào một hữu thể trí tuệ (thiên thần) lại có thể khước từ chính mục đích tồn tại của mình. Qua lăng kính đảo ngược này – lăng kính của sự sa ngã – chúng ta tìm cách làm rõ sự vĩ đại kinh hoàng của lý tưởng “Totus ad Deum” bằng cách đo lường cái giá của việc từ chối điều ấy.
I. Augustino: “Amor Sui” và Nguồn Gốc của “Civitas Diaboli”
Thánh Augustino thành Hippo, trong tác phẩm kinh điển De Civitate Dei (Thành Đô của Thiên Chúa), đã thiết lập nền tảng cho mọi phân tích Kitô giáo về cái ác. Đối với Augustino, Quỷ học không bắt đầu bằng sừng và lửa, mà bằng một sự rối loạn trong tình yêu (ordo amoris). Do đó tôi không bao giờ cố gắng thiết lập bất kỳ một “hiện hữu” ma quỷ nào trên đây, vì thực chất chúng tồn tại nhưng không hiện hữu trong trạng thái vật chất. Việc có thể nhìn thấy chúng, chỉ có hai trường hợp, Một là do Mặc Khải, Hai là do Hollywood.
1.1. “Totus ad Deum” đối nghịch với “Totus ad Seipsum”
Augustino định nghĩa hai thành đô được hình thành bởi hai tình yêu: “Thành Đô của Thiên Chúa” được xây dựng bởi amor Dei (tình yêu Thiên Chúa) đến mức khinh chê chính mình; “Thành Đô Trần Thế” (hay Civitas Diaboli, Thành Đô của Quỷ) được xây dựng bởi amor sui (tình yêu chính mình) đến mức khinh chê Thiên Chúa.
“Totus ad Deum” là khẩu hiệu của Civitas Dei. Đó là sự thừa nhận rằng hữu thể của thụ tạo là một hữu thể được ban cho (contingent) và chỉ tìm thấy ý nghĩa trọn vẹn khi quy hướng về Đấng Tự Hữu (Ipsun Esse Subsistens).
Ngược lại, hành vi tạo nên Ma quỷ chính là sự bẻ gãy nguyên tắc này. Augustino xác định tội lỗi nguyên thủy của Satan và các thiên thần sa ngã là Superbia (Kiêu ngạo). Nhưng sự kiêu ngạo này không đơn thuần là một thói xấu tâm lý; nó là một quyết định siêu hình. Đó là nỗ lực của ý chí nhằm thay thế “Totus ad Deum” bằng “Totus ad Seipsum” – “Tất cả hướng về chính mình”.
Lucifer, “Kẻ mang Ánh sáng”, đã không chọn một cái ác tích cực (vì theo Augustino, cái ác không có bản thể riêng, nó là privatio boni – sự thiếu hụt của cái thiện). Thay vào đó, nó đã chọn một cái thiện thấp hơn (bản tính thiên thần tuyệt vời của chính nó) thay vì Cái Thiện Tối Thượng (Thiên Chúa). Nó muốn trở thành nguồn hạnh phúc của chính mình, thay vì nhận hạnh phúc từ Thiên Chúa. Đây là sự xuyên tạc bản thể luận đầu tiên. Nó không muốn hướng về Thiên Chúa; nó muốn là Thiên Chúa cho chính nó.
1.2. Cái Ác như là “Aversio a Deo”
Theo Augustino, “Totus ad Deum” là trạng thái tự nhiên và lành mạnh của ý chí. Ý chí được tạo ra để yêu mến Thiên Chúa. Sự sa ngã của quỷ là một hành vi aversio a Deo (quay lưng lại với Thiên Chúa) và conversio ad creaturam (quay về phía thụ tạo – trong trường hợp này là chính bản thân nó).
Khi một hữu thể trí tuệ thực hiện hành vi aversio này, nó không phá hủy bản chất tốt đẹp mà Thiên Chúa đã tạo ra, nhưng nó làm hỏng hoạt động của bản chất đó. Quỷ, theo Augustino, vẫn giữ nguyên bản chất thiên thần của mình (trí tuệ siêu việt, ý chí mạnh mẽ), nhưng ý chí đó giờ đây bị cố định (fixed) trong sự thù hận đối với Nguồn Cội của nó.
Từ góc độ Quỷ học của Augustino, sự tồn tại của ma quỷ là một bi kịch siêu hình. Chúng là những hữu thể được tạo ra hoàn toàn cho Thiên Chúa (“Totus ad Deum”) nhưng lại vĩnh viễn chống lại Thiên Chúa. Sự căng thẳng nội tại không thể giải quyết này là địa ngục của chúng. Chúng không thể không tồn tại (vì Thiên Chúa duy trì sự tồn tại của chúng), nhưng chúng không thể chịu đựng được việc tồn tại đó lại phụ thuộc vào Đấng mà chúng khước từ.
II. Tommaso Aquinas: Phân Tích Nội Hàm về Ý Chí Sa Ngã
Nếu Augustino cung cấp tâm lý học và siêu hình học vĩ mô của sự sa ngã, thì Thánh Tommaso Aquinas, trong Summa Theologica (đặc biệt là các câu hỏi về Thiên Thần, Prima Pars, Q. 50-64), cung cấp một cuộc “giải phẫu” chính xác về khoảnh khắc trí tuệ và ý chí khi “Totus ad Deum” bị phá vỡ.
2.1. Bản Chất của Tội Lỗi Thiên Thần
Aquinas bắt đầu bằng cách xác định bản chất của các thiên thần. Họ là những thực thể phi vật chất, thuần túy trí tuệ (intelligentiae separatae). Không giống như con người (vốn nhận thức thông qua các giác quan và suy luận từng bước – discursus), các thiên thần nhận thức mọi thứ ngay lập tức, toàn diện thông qua các “ý niệm được phú bẩm” (species intelligibiles infusae).
Do đó, sự lựa chọn của họ không giống như con người. Con người có thể dao động, hối hận và thay đổi. Nhưng thiên thần, với trí tuệ hoàn hảo của mình, nhìn thấy tất cả các hệ lụy của một hành động ngay lập tức. Quyết định của họ, một khi đã đưa ra, là tức thời và vĩnh viễn.
Vậy, làm thế nào một trí tuệ hoàn hảo như vậy lại có thể phạm tội? Aquinas lập luận rằng quỷ không phạm tội do thiếu hiểu biết hay do bị cám dỗ từ bên ngoài (vì không có gì cao hơn chúng ngoài Thiên Chúa). Chúng phạm tội thông qua một hành vi ý chí tự do thuần túy.
2.2. Sự Khước Từ Ân Sủng (Gratia)
Đối với Aquinas, “Totus ad Deum” có hai cấp độ:
- Cấp độ Tự nhiên (Natural): Mọi thụ tạo đều hướng về Thiên Chúa như là nguyên nhân và cùng đích tự nhiên của nó.
- Cấp độ Siêu nhiên (Supernatural): Hạnh phúc tối hậu (Beatific Vision – phúc kiến) không chỉ là hướng về Thiên Chúa, mà là tham gia vào chính sự sống nội tại của Thiên Chúa. Điều này vượt quá khả năng của mọi bản tính thụ tạo (kể cả thiên thần) và đòi hỏi một món quà đặc biệt: Ân sủng (Gratia).
Đây là mấu chốt của Quỷ học Thomistic. Tội của Satan, theo Aquinas, không phải là nó muốn trở thành Thiên Chúa (điều này là bất khả thi về mặt bản thể luận và một trí tuệ như Lucifer biết điều đó). Tội của nó tinh vi hơn nhiều.
Lucifer, khi nhận thức được vẻ đẹp và sự hoàn hảo của bản tính tự nhiên của mình, đã mong muốn đạt được hạnh phúc tối hậu (beatitudo) bằng chính sức mạnh tự nhiên của mình, chứ không phải qua sự trợ giúp của Ân sủng (gratia) mà nó phải nhận lãnh từ Thiên Chúa.
Nói cách khác, nó chấp nhận mục tiêu (hạnh phúc), nhưng nó từ chối phương tiện (Ân sủng). Nó từ chối sự phụ thuộc vào Thiên Chúa. Nó muốn thành tựu của mình là của riêng nó, chứ không phải là một món quà.
Đây là sự phủ định “Totus ad Deum” ở mức độ sâu sắc nhất. “Totus” (Tất cả) bao hàm cả bản thể và hành động, cả tự nhiên và siêu nhiên. Lucifer muốn giữ lại một phần cho mình. Nó muốn nói: “Tôi sẽ đạt được cùng đích của mình, nhưng tôi sẽ tự mình làm điều đó.” Trong hành vi kiêu ngạo trí tuệ này, nó đã loại trừ Thiên Chúa ra khỏi phương trình của sự hoàn hảo của chính nó.
2.3. Sự Cố Định của Ý Chí (Fixatio Voluntatis)
Như đã đề cập, lựa chọn của thiên thần là vĩnh viễn. Khi Lucifer (và những kẻ theo nó) chọn “chính mình” thay vì “Ân sủng của Thiên Chúa,” ý chí của chúng lập tức bị cố định (fixed) trong lựa chọn đó.
Trạng thái quỷ (demonic state) là trạng thái của một ý chí vĩnh viễn không thể hối cải. Chúng không thể không muốn điều ác (hiểu là sự chống đối Thiên Chúa). Chúng bị mắc kẹt trong sự lựa chọn ban đầu của mình.
Do đó, “Totus ad Deum” trở thành sự tra tấn vĩnh viễn đối với chúng. Chúng là những hữu thể mà toàn bộ cấu trúc bản thể luận được thiết kế để tìm thấy niềm vui trong Thiên Chúa, nhưng ý chí của chúng lại vĩnh viễn khước từ Ngài. Chúng giống như một người đang chết khát nhưng lại có một sự căm ghét bệnh hoạn, không thể lay chuyển đối với nước.
III. “Totus ad Deum” Bị Xuyên Tạc: Động Lực của Quỷ Học trong Thế Giới Hữu Hình
Sự phân tích của Augustino và Aquinas không dừng lại ở sự kiện sa ngã nguyên thủy. Nó định hình toàn bộ sự hiểu biết của chúng ta về hoạt động của ma quỷ trong thế giới loài người. Quỷ học không chỉ là nghiên cứu về bản chất của quỷ; nó còn là nghiên cứu về chiến lược của chúng.
Nếu “Totus ad Deum” là mục đích của con người, thì mục đích của quỷ là ngăn cản con người đạt được điều đó. Hoạt động của chúng là một nỗ lực không ngừng nhằm tái tạo lại sự sa ngã của chính chúng trong ý chí của con người.
3.1. Sự Ganh Tị (Invidia) Siêu Hình
Aquinas chỉ ra rằng, sau kiêu ngạo (superbia), động lực chính của quỷ là ganh tị (invidia). Chúng ganh tị điều gì? Chúng không ganh tị với của cải vật chất của con người. Chúng ganh tị hai điều:
- Ân sủng của Thiên Chúa mà con người có thể nhận được.
- Việc con người, một hữu thể thấp kém hơn (vật chất và tinh thần), được mời gọi để lấp đầy những vị trí trên trời mà chúng đã bỏ trống.
Sự ganh tị này thúc đẩy chúng hành động. Toàn bộ hoạt động của quỷ (cám dỗ, lừa dối, áp bức) đều nhằm mục đích kéo con người ra khỏi quỹ đạo “Totus ad Deum.”
3.2. Cám Dỗ như là Sự Xuyên Tạc của “Totus ad Deum”
Chiến lược cơ bản của ma quỷ là xuyên tạc chính khái niệm “Totus ad Deum.” Nó không cám dỗ con người bằng cái ác thuần túy (vì ý chí con người tự nhiên hướng thiện). Thay vào đó, nó trình bày một cái thiện giả mạo hoặc một cái thiện thấp hơn như là mục đích tối hậu.
- Nó lấy “Totus ad Deum” (Tất cả hướng về Thiên Chúa) và biến nó thành “Totus ad Mundum” (Tất cả hướng về thế gian: tiền bạc, danh vọng, quyền lực).
- Nó biến nó thành “Totus ad Carnem” (Tất cả hướng về xác thịt: lạc thú, sự dễ dãi).
- Và tinh vi nhất, nó lặp lại tội lỗi nguyên thủy của chính nó: “Totus ad Seipsum” (Tất cả hướng về chính mình: sự tự mãn, tự chủ tuyệt đối, chủ nghĩa cá nhân cực đoan).
Lời cám dỗ nguyên thủy trong Vườn Eden (Sáng thế 3:5), “Ngươi sẽ trở nên như Thiên Chúa” (Eritis sicut Deus), chính là bản tóm tắt của Quỷ học. Đó không phải là lời nói dối hoàn toàn; con người được tạo ra theo hình ảnh Thiên Chúa. Nhưng đó là một sự thật bị xuyên tạc. Quỷ hứa hẹn sự giống Thiên Chúa mà không cần Thiên Chúa—chính xác là tội lỗi mà Aquinas đã phân tích.
3.3. Con Người như Chiến Trường
Đối với Augustino, lịch sử loài người là chiến trường giữa hai thành đô. Mỗi linh hồn con người là một mặt trận nơi “amor Dei” và “amor sui” xung đột. Ma quỷ, với tư cách là người sáng lập Civitas Diaboli, không ngừng tìm cách tuyển mộ công dân.
Không giống như các thiên thần, con người sống trong thời gian (in via). Sự lựa chọn của chúng ta không cố định ngay lập tức. Chúng ta có thể sa ngã và đứng dậy. Điều này vừa là điểm yếu (dễ bị cám dỗ) vừa là điểm mạnh (khả năng hối cải) của chúng ta.
Hoạt động của quỷ là một nỗ lực nhằm làm cho sự aversio a Deo của con người trở nên vĩnh viễn. Mục tiêu cuối cùng của nó không phải là khiến con người phạm một tội lỗi, mà là dẫn con người đến sự vô cảm (impenitence)—trạng thái mà con người, giống như quỷ, bị cố định trong sự khước từ Thiên Chúa. Khi một linh hồn đạt đến trạng thái này, nó đã tự mình từ bỏ “Totus ad Deum” và hoàn toàn đồng hóa mình với nguyên tắc của Quỷ học.
Kết Luận: “Totus ad Deum” như Bản Án Cùng Cực đối với Quỷ Học
Việc phân tích “Totus ad Deum” qua lăng kính Quỷ học, theo tư tưởng của Augustino và Tommaso Aquinas, mang lại một sự rõ ràng đáng sợ. Nó cho thấy rằng “Totus ad Deum” không phải là một trong nhiều lựa chọn đạo đức; nó là quy luật sắt của thực tại siêu hình.
Thứ nhất, Augustino cho chúng ta thấy rằng Quỷ học là hệ tư tưởng của sự tự hủy. Bằng cách chọn “Totus ad Seipsum,” quỷ đã tự kết án mình vào một sự tồn tại phi lý, một sự mâu thuẫn nội tại vĩnh viễn. Nó là một hữu thể được tạo ra cho Tình yêu, nhưng lại bị cố định trong lòng hận thù. Nó là một sự tồn tại ký sinh vào chính Cái Thiện mà nó phủ nhận, vì cái ác (privatio boni) không thể tự mình tồn tại.
Thứ hai, Aquinas cho chúng ta thấy sự tinh vi của sự phản bác. Quỷ không phải là một kẻ nổi loạn ngu ngốc chống lại một quyền lực lớn hơn. Nó là một trí tuệ siêu việt đã đưa ra một lựa chọn chính xác về mặt triết học: nó chọn sự tự trị tự nhiên thay vì sự phụ thuộc siêu nhiên vào Ân sủng. Sự sa ngã của nó là một lời tuyên bố rằng “tôi” quan trọng hơn “mối quan hệ của tôi với Đấng Tạo Hóa.”
Cuối cùng, việc nghiên cứu Quỷ học không phải là để tôn vinh bóng tối, mà là để nhấn mạnh một cách tuyệt đối sự cần thiết của ánh sáng. Sự tồn tại bi thảm, vô vọng và tự mâu thuẫn của các hữu thể sa ngã là bằng chứng hùng hồn nhất cho thấy bất kỳ sự tồn tại nào, để có ý nghĩa, đều phải là “Totus ad Deum.” Sự phủ định không hủy bỏ được chân lý; nó chỉ xác nhận chân lý bằng sự vắng mặt đau đớn của nó.
Trong vũ trụ luận của Augustino và Aquinas, không có con đường trung dung. Chỉ có hai hướng đi: hướng về Đấng là Toàn Thiện, hoặc hướng vào sự trống rỗng của một cái “tôi” bị cô lập. “Totus ad Deum” là công thức của sự sống. Bất cứ điều gì khác, như Quỷ học đã chứng minh một cách bi thảm, chỉ là một trạng thái sụp đổ vĩnh viễn vào hư vô.