Những mô tả liên quan đến các tên gọi tốt đẹp của những loài Quỷ (demon) và Ác quỷ (devil) vốn ám ảnh trí tưởng tượng của nhân loại, càng làm nổi bật sự tương phản giữa nguồn gốc thần thánh và các chức năng bị gán cho chúng trong những hình hài đã sa ngã. Thuyết Nhị nguyên (Dualism), đại diện cho một giai đoạn tất yếu trong sự phát triển tinh thần của mọi chủng tộc, đòi hỏi một nguồn cung cấp Quỷ ma, và nguồn cung này đến từ vô số các vị thần và thiên thần bị phế truất, bị ruồng bỏ, và sa ngã, vốn là hệ quả của sự chinh phục các chủng tộc và tôn giáo của họ1. Nhưng dẫu cho nguồn gốc thần thánh có thể còn vương vấn quanh chúng qua một vài truyền thuyết hay đặc điểm nhỏ cũng như trong tên gọi, thì cái hiện tượng xấu xa mà mỗi con quỷ được gắn vào để giải thích [hiện tượng đó] đã ấn định hình hài và công việc thực sự mà nó gắn liền trong mê tín dân gian.
Do đó, chúng ta tìm thấy trong các loài Quỷ mà con người tin tưởng một danh mục đầy đủ về những chướng ngại mà họ đã phải đối mặt trong cuộc đấu tranh sinh tồn kéo dài. Nơi các Ác quỷ, chúng ta cũng phát hiện ra lịch sử của các cuộc đấu tranh đạo đức và tôn giáo mà giới tăng lữ và các giáo hội đã phải trải qua. Và mức độ tương đối của tầng lớp Quỷ ma hay Ác ma cụ thể này hay kia, cũng như cường độ của niềm tin vào bất kỳ nhóm nào (thể hiện qua số lượng các tàn dư còn sót lại của nó), sẽ phản ánh khá trung thực mức độ mà cái ác đặc thù (mà nó đại diện) đã gây khổ ải cho con người nguyên thủy, như đã được chứng thực bởi các nhánh khác của nghiên cứu tiền sử.
Về chức năng, các loài Quỷ mà chúng ta sẽ xem xét là những loài đại diện cho: 1.Nạn đói; 2.Cái nóng khắc nghiệt; 3.Cái lạnh khắc nghiệt; 4.Các nguyên tố hủy diệt và biến động vật lý (thiên tai); 5.Các loài thú săn mồi; 6.Kẻ thù của loài người; 7.Sự cằn cỗi của Trái Đất, như đá và sa mạc; 8.Chướng ngại vật, như sông ngòi hay núi non; 9.Ảo ảnh, các tác nhân quyến rũ, vô hình, và bí ẩn, gây ra ảo giác; 10.Bóng tối (đặc biệt là khi bất thường), Giấc mơ, Ác mộng; 11.Bệnh tật; 12.Cái chết.
Các nhóm này được lựa chọn, do những giới hạn cần thiết, nhằm đại diện cho mười hai khổ nạn (labours) chính của con người, vốn đã định hình nên phần lớn các loài Quỷ (phân biệt với các Ác quỷ). Dĩ nhiên, mọi sự phân biệt thuộc loại này phải được hiểu là thực hiện cho tiện dụng, và các phân mục không nên bị coi là quá rạch ròi. Điều Plotinus nói về các vị thần, rằng mỗi vị thần đều chứa đựng tất cả những vị thần còn lại, cũng đúng tương tự cho cả Quỷ và Ác quỷ. Quỷ đói (Hunger) liên hệ mật thiết với Quỷ Lửa (Fire): Agni nuốt chửng cha mẹ mình (hai thanh củi bị ngọn lửa do chúng tạo ra thiêu rụi); và từ chúng, chúng ta dễ dàng chuyển sang các loài quỷ nguyên tố, như sấm sét, hoặc quỷ gây sốt. Và tương tự, chúng ta tìm thấy mối quan hệ giữa các lực lượng hủy diệt khác.
Tuy nhiên, những sự phân biệt được vạch ra không phải là tùy hứng, mà tồn tại trong những niềm tin rõ ràng và không thể nhầm lẫn về các thiên hướng và công việc đặc thù của các loài quỷ; và vì chúng ta không tham gia vào việc luận giải các hiện tượng tự nhiên, mà là [luận giải] các mê tín liên quan đến chúng, nên yêu cầu duy nhất của sự phân loại này là nó không được độc đoán, mà phải thực sự đơn giản hóa số lượng sự kiện khổng lồ mà người nghiên cứu Quỷ học (Demonology) phải đối mặt.
Nhưng có một số điểm cần đặc biệt chú ý như là phần sơ bộ để xem xét các nhóm quỷ khác nhau này.
Thứ nhất, cần lưu ý rằng một hình thái quỷ (demonic) duy nhất thường xuất hiện với nhiều chức năng khác nhau, và không được nhầm lẫn chúng. Con rắn có thể tượng trưng cho tia sét, vòi rồng của cơn lốc xoáy, hoặc nọc độc chết người; trận động đất có thể đại diện cho một con Quỷ Nạn đói chuyên nuốt chửng mọi thứ, hoặc cơn thịnh nộ của một gã khổng lồ bị xiềng xích. Không được bỏ qua các chức năng riêng biệt này chỉ vì đôi khi chúng quy về một hình thái duy nhất, cũng không được để tính chất thực tiễn của chúng bị che đậy bởi những cái tên mỹ miều, nói giảm nói tránh hoặc mang tính thần thoại.
Thứ hai, cùng một hình thái lặp đi lặp lại trong cả chức năng của Ác quỷ (diabolic) lẫn chức năng của Quỷ (demonic), và ở đây cần duy trì một sự phân biệt rõ ràng trong tâm trí độc giả. Sự phân biệt đã nêu giữa Quỷ (demon) và Ác quỷ (devil) không phải là tùy tiện: từ “demon” (quỷ) có liên quan đến “deity” (thần thánh); từ “devil” (ác quỷ), dù đôi khi được liên kết với từ deva trong tiếng Phạn, thực sự không liên quan đến nó, mà mang nghĩa xấu là ‘kẻ phỉ báng’ (calumniator): nhưng ngay cả khi không có sự đồng nhất và khác biệt về mặt từ nguyên như vậy, thì vẫn cần phải phân biệt các chức năng khác biệt rõ rệt, một bên là đại diện cho các lực lượng tự nhiên gây đau khổ (khi được gán cho những động cơ mà con người có thể hiểu được), và bên kia là cái ác bị gán cho sự tà ác thuần túy hoặc một nguyên lý của cái Ác. Ác quỷ, thực tế, có thể đại diện cho một bước tiến hóa xa hơn trên con đường mà Quỷ đã xuất hiện; Ahriman (Cái Xấu) xung đột với Ormuzd (Cái Tốt) có thể là sự tâm linh hóa cuộc xung đột giữa Ánh sáng và Bóng tối, Mặt trời và Mây mù, như được biểu thị trong Indra và Vritra của Vệ đà; nhưng hai giai đoạn này đại diện cho các lớp ý niệm khác nhau, thực sự là các thế giới khác nhau, và việc lĩnh hội cả hai đòi hỏi chúng phải được phân biệt cẩn thận ngay cả khi gắn liền với cùng một hình thái và tên gọi.
Thứ ba, có một nhóm quỷ quan trọng mà độc giả có thể mong đợi sẽ được luận giải đầy đủ trong phần công trình của tôi dành riêng cho Quỷ học, nhưng phải được hoãn lại, hoặc được truy vết sâu hơn trong phần liên quan đến Ác quỷ; chúng là những hình thái mà trong quan niệm ban đầu phần lớn là nhân từ, và trở nên khét tiếng độc ác chủ yếu qua sự nguyền rủa của thần học. Teraphim, Lares, genii, là tổ tiên của các thiên thần hộ mệnh và các vị thánh bảo trợ ngày nay; chúng thường ở dạng chó, mèo và tổ tiên loài người đã già, được cho là canh giữ và bảo vệ ngôi nhà, giống như Domovoi thân thiện được tôn kính ở Nga; sự hung ác và có hại gán cho chúng một phần là tự nhiên nhưng cũng một phần là do thần học, và xuất phát từ khó khăn trong việc thay thế chúng bằng các vị thánh bảo trợ và thiên thần2. Sự xuống cấp của các thực thể nhân từ, như đã mô tả ở trên liên quan đến các hình thái Quỷ và Ác quỷ lớn hơn, phải được hiểu là diễn ra liên tục trong các chi tiết nhỏ nhất của mê tín gia đình, với những phản ứng kỳ lạ và hậu quả trọng đại sẽ xuất hiện khi chúng ta xem xét các hiện tượng Phù thủy (Witchcraft)3.
Cuối cùng, phải lưu ý rằng bản chất của cuộc điều tra này khiến cho việc xem xét nguồn gốc của thần thoại – dù là ‘thần thoại Mặt trời’ (solar) hay gì khác – chỉ là thứ yếu. Nguồn gốc đó, ngẫu nhiên, sẽ cần được chỉ ra và thảo luận, nhưng điểm chính của chúng ta sẽ luôn là các hình thái mà thần thoại hóa thêm vào, và những sửa đổi của chúng ở nhiều nơi và nhiều thời điểm khác nhau, bởi đây là kết quả của những trải nghiệm thực tế mà Quỷ học quan tâm nhất. Một thần thoại, như nhiều cây bút tài năng đã chỉ ra, về nguồn gốc, là lời giải thích của tâm trí chưa khai hóa về một hiện tượng tự nhiên nào đó – không phải là một câu chuyện ngụ ngôn, không phải là một ý niệm bí truyền. Vì lý do này, nó sở hữu tính linh hoạt (fluidity), và mang nhiều hình dạng. Giấc ngủ biểu kiến của mặt trời vào mùa đông có thể được biểu thị trong một loạt các thần thoại, từ Bảy người ngủ (Seven Sleepers) đến Chú Cuội (Man in the Moon) trong vần điệu trẻ thơ của chúng ta; nhưng các biến thể đều có liên quan đến các sự kiện và hoàn cảnh. Thần thoại học So sánh (Comparative Mythology) chủ yếu quan tâm đến sợi dây duy nhất xuyên suốt chúng, và gắn kết tất cả chúng với thần thoại ban đầu; nhiệm vụ của Quỷ học (Demonology) là khám phá ra các tác nhân đã tạo nên các hình dạng riêng biệt đó. Nếu được chứng minh rằng Orthros và Cerberus ban đầu là ánh sáng ban mai và hoàng hôn hoặc những cơn gió gào thét, thì cả hai diễn giải này ở đây đều là thứ yếu so với việc chúng được nhân cách hóa thành loài chó. Quỷ học sẽ hỏi: Tại sao là chó? Tại sao không phải là bò? Câu trả lời của nó trong mỗi trường hợp sẽ tách “phương thức” (mode) ra khỏi thần thoại trước đó, và cho thấy đây là lực lượng quyết định cho các thần thoại tiếp theo4.
Ghi chú thêm
- Ban đầu sẽ có các vị thần trong truyền thống tín ngưỡng của người dân, sau khi bị xâm lược bởi các đế chế, các vị thần này sẽ thành các con Quỷ, vẫn để hình tượng vị thần đó, nhưng bị gán cho sự xấu ác. ↩︎
- Các vị thần bảo hộ thường sẽ mang chức năng bảo vệ, giữ an toàn hoặc ban hạnh phúc cho con người, nhưng con người sẽ gặp bất hạnh luân phiên hạnh phúc, vì đây là cuộc sống (có no đủ ắt có đói kém theo sau), và lúc đói kém này sẽ khiến các vị thần bảo hộ trở thành ma quỷ. ↩︎
- Nhưng sẽ có một số người vẫn giữ quan niệm cũ, tin tưởng vào vị thần hộ mệnh từ tổ tiên của họ, việc này sẽ được các tôn giáo khác gọi là Tà thuật, có sự liên quan chặt chẽ đến ma quỷ. ↩︎
- Đoạn này cần được chú ý, vì có gợi mở thêm phương pháp để nghiên cứu về Quỷ học, cũng như cách để kết nối các mắc xích lại với nhau. ↩︎